Nhiều cha mẹ cảm thấy dễ khóc, lo lắng hoặc cáu kỉnh trong những ngày đầu sau sinh. NHS gọi đây là tình trạng rất phổ biến và cho biết nó thường hết trong vòng 2 tuần. Khi tâm trạng buồn bã, lo lắng triền miên hoặc cảm giác không thể xoay xở kéo dài hơn, nặng hơn, hoặc xuất hiện muộn hơn, đó có thể là trầm cảm hoặc lo âu sau sinh. Những tình trạng này có thể bắt đầu trong thai kỳ hoặc bất cứ lúc nào trong năm đầu, có thể ảnh hưởng đến cả bố lẫn mẹ, và có nhiều khả năng cải thiện hơn khi được điều trị. Bạn không cần có chẩn đoán, hay có đủ mọi triệu chứng trong danh sách, rồi mới tìm sự giúp đỡ.
Đó là baby blues hay trầm cảm sau sinh?
| Baby blues | Trầm cảm hoặc lo âu sau sinh | |
|---|---|---|
| Khi nào bắt đầu | Vài ngày đầu sau sinh | Trong thai kỳ, hoặc bất cứ lúc nào cho đến một năm sau sinh |
| Kéo dài bao lâu | Thường hết trong vòng 2 tuần | Kéo dài hơn, và thường cần được hỗ trợ để cải thiện |
| Cảm giác như thế nào | Dễ khóc, lo lắng, cáu kỉnh, tâm trạng lên xuống thất thường | Buồn bã, trống rỗng hoặc tuyệt vọng, lo lắng triền miên, không thể xoay xở |
| Điều gì giúp ích | Nghỉ ngơi, ăn uống, có người bên cạnh và thời gian | Trao đổi với bác sĩ đa khoa hoặc nữ hộ sinh, và điều trị |
CDC mô tả trầm cảm sau sinh là dữ dội hơn và kéo dài hơn baby blues, vốn thường lắng xuống trong vòng vài ngày. Beyond Blue của Úc cho biết trầm cảm sau sinh nhìn chung không tự hết. Nếu baby blues chưa qua sau 2 tuần, hoặc đang nặng hơn, hãy trò chuyện với ai đó.
Dấu hiệu của trầm cảm và lo âu sau sinh là gì?
Dấu hiệu trầm cảm
NHS liệt kê các triệu chứng sau của trầm cảm sau sinh:
- tâm trạng buồn bã, hoặc khó cảm thấy vui với bất cứ điều gì
- cảm thấy tuyệt vọng, hoặc cảm thấy mình không thể xoay xở
- cảm thấy tội lỗi hoặc vô dụng, hoặc cảm thấy mình là cha mẹ tồi
- cảm thấy sợ hãi, lo âu hoặc lúc nào cũng lo lắng
- cảm thấy bồn chồn hoặc cáu kỉnh
- khó ngủ, ngay cả khi có thời gian nghỉ ngơi
- khó tập trung hoặc khó đưa ra quyết định
- có những cảm xúc khó khăn đối với bé, hoặc khó gắn kết với bé
- có ý nghĩ tự tử, hoặc ý nghĩ làm hại bản thân hay bé
Cảm giác mình là cha mẹ tồi nằm trong danh sách đó như một triệu chứng, không phải một lời phán xét. NHS cho biết điều quan trọng là tìm sự giúp đỡ ngay cả khi bạn chỉ có một vài dấu hiệu.
Dấu hiệu lo âu
Beyond Blue cho biết lo âu có lẽ cũng phổ biến ở cha mẹ mới không kém gì trầm cảm. Tổ chức này liệt kê các dấu hiệu như liên tục cảm thấy cáu kỉnh, bồn chồn hoặc căng thẳng, và khó thư giãn. PANDA, dịch vụ sức khỏe tâm thần chu sinh của Úc, cho biết lo âu sau sinh có thể ở mức nhẹ, trung bình hoặc nặng. Nó có thể bắt đầu đột ngột sau sinh hoặc tăng dần trong nhiều tuần và nhiều tháng.
Nếu bạn không thể ngủ ngay cả khi bé đang ngủ, xem thiếu ngủ để hiểu sự mệt mỏi và trầm cảm chồng chéo nhau như thế nào.
Tình trạng này phổ biến đến mức nào, và bạn đời có thể bị không?
Tình trạng này phổ biến, và có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai đang chăm sóc một em bé mới sinh.
| Đối tượng | Mức độ phổ biến | Nguồn |
|---|---|---|
| Người mẹ, từ khi mang thai đến 1 năm | Có đến 1 trong 5 người bị lo âu hoặc trầm cảm | PANDA (Úc) |
| Người cha, từ khi mang thai đến 1 năm | Có đến 1 trong 10 người bị trầm cảm hoặc lo âu | PANDA (Úc) |
| Người mẹ ở Mỹ vừa mới sinh con | Khoảng 1 trong 8 người cho biết có triệu chứng trầm cảm | CDC |
PANDA, dịch vụ của Úc, tính giai đoạn chu sinh là từ khi mang thai cho đến hết 12 tháng đầu sau sinh. Beyond Blue tại Úc cho biết có đến 1 trong 6 phụ nữ và khoảng 1 trong 10 người bố mới bị trầm cảm sau sinh. NHS cũng cho biết người cha và bạn đời có thể bị trầm cảm sau khi có con.
NHS cho biết hiện chưa rõ chính xác nguyên nhân gây ra trầm cảm sau sinh. NHS liệt kê những yếu tố làm tăng nguy cơ:
- từng bị trầm cảm trước đây
- gần đây trải qua những sự kiện khó khăn trong cuộc sống
- bé sinh non hoặc không khỏe, hoặc sinh đôi trở lên
- không có đủ sự hỗ trợ
- các vấn đề trong mối quan hệ
- bạo lực hoặc ngược đãi gia đình
Về các dấu hiệu ở người bố và người không trực tiếp sinh con, và cách bạn đời có thể chia sẻ gánh nặng, xem hỗ trợ từ bạn đời.
Trầm cảm sau sinh được điều trị như thế nào?
Trang về điều trị của NHS liệt kê các liệu pháp trò chuyện, chẳng hạn như liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), và thuốc chống trầm cảm. Trang này cho biết nhiều loại thuốc chống trầm cảm an toàn khi sử dụng trong thời gian cho bé bú mẹ, và khuyên bạn hãy cho bác sĩ biết bạn đang cho bé bú mẹ để bác sĩ kê loại thuốc phù hợp với bạn. Tại Vương quốc Anh, người lớn cũng có thể tự đăng ký với dịch vụ liệu pháp trò chuyện của NHS.
NHS cho biết trầm cảm sau sinh thường cải thiện trong 3 đến 6 tháng nhưng đôi khi có thể kéo dài lâu hơn nhiều, và có nhiều khả năng cải thiện hơn khi được điều trị. CDC cho biết trầm cảm có thể điều trị được và hầu hết mọi người đều khỏe hơn nhờ điều trị.
Sự hỗ trợ thiết thực cũng quan trọng song song với điều trị. Beyond Blue gợi ý ngủ nướng thêm một hoặc 2 tiếng khi có người khác trông bé giúp, chợp mắt khi bé ngủ và tạm gác việc nhà, và nhờ người giúp việc nhà và nấu ăn.
Làm thế nào để tôi nhờ giúp đỡ?
Hãy bắt đầu với bác sĩ đa khoa hoặc nữ hộ sinh, hoặc điều dưỡng trong các lần khám sức khỏe của bé. NHS cho biết nếu bạn gặp bác sĩ đa khoa, điều dưỡng thăm khám tại nhà hoặc nữ hộ sinh về những triệu chứng này, họ sẽ hỏi bạn về cảm nhận của bạn thời gian qua. Hãy trả lời trung thực nhất có thể; đó là cách họ tìm ra sự hỗ trợ phù hợp.
Bạn có thể nói: "Từ khi bé chào đời, tôi cảm thấy ___. Thời điểm khó khăn nhất trong ngày là ___. Tôi muốn được giúp đỡ về ___." Như vậy là đủ để bắt đầu.
Nếu thấy hữu ích, hãy ghi lại vài ví dụ về những lúc khó khăn, bạn đã cảm thấy như vậy trong khoảng bao lâu, và bạn đang ngủ và ăn uống ra sao. Bạn không cần một cuốn nhật ký đầy đủ, và một ngày không ghi gì không có nghĩa đó là một ngày tốt.
Để có người trò chuyện giữa các lần hẹn khám, hãy liên hệ dịch vụ sức khỏe tâm thần chu sinh tại địa phương.
Rối loạn tâm thần sau sinh là gì?
Rối loạn tâm thần sau sinh hiếm gặp, nhưng nghiêm trọng. Trang về rối loạn tâm thần sau sinh của NHS cho biết tình trạng này ảnh hưởng đến khoảng 1 trong 1,000 người mẹ, và PANDA tại Úc đưa ra con số 1 đến 2 trên mỗi 1,000 người. NHS cho biết các triệu chứng thường bắt đầu đột ngột trong 2 tuần đầu sau sinh, thường trong vòng vài giờ hoặc vài ngày.
Các dấu hiệu bao gồm:
- nhìn thấy hoặc nghe thấy những thứ không có thật
- có những niềm tin, nỗi sợ hoặc sự nghi ngờ khó có khả năng là sự thật
- cảm thấy rất "hưng phấn", hoặc tâm trạng thay đổi nhanh chóng
- cảm thấy rất lú lẫn
NHS cho biết tình trạng này cần được xử lý như một ca cấp cứu y tế, và người bệnh có thể không nhận ra mình đang bị bệnh. Đó là lý do bạn đời, gia đình và bạn bè thường cần phải hành động. Hãy đến gặp bác sĩ đa khoa ngay lập tức và yêu cầu được đánh giá ngay trong ngày. Nếu có ai đó có thể đang gặp nguy hiểm, hãy gọi số điện thoại cấp cứu tại địa phương hoặc đến khoa cấp cứu. NHS cho biết với việc điều trị và sự hỗ trợ phù hợp, hầu hết những người bị rối loạn tâm thần sau sinh đều hồi phục hoàn toàn.
Khi nào tôi cần được giúp đỡ ngay lập tức?
Gọi đường dây hỗ trợ khủng hoảng tại địa phương hoặc số điện thoại cấp cứu tại địa phương ngay nếu bạn có ý nghĩ tự tử, hoặc ý nghĩ làm hại bản thân hay bé. Beyond Blue khuyên hãy tìm sự giúp đỡ ngay lập tức khi có những ý nghĩ này.
Gọi số điện thoại cấp cứu tại địa phương nếu có ai đó đang gặp nguy hiểm tức thời.
Hãy được đánh giá ngay trong ngày nếu có các dấu hiệu có thể là rối loạn tâm thần sau sinh, chẳng hạn như lú lẫn, ảo giác hoặc thay đổi hành vi đột ngột.
Hãy sớm gặp bác sĩ đa khoa nếu:
- tâm trạng buồn bã, lo âu hoặc cáu kỉnh đã kéo dài hơn 2 tuần sau sinh
- tình trạng đang nặng hơn, hoặc khiến bạn không thể xoay xở cuộc sống hằng ngày
- bạn đang có những cảm xúc khó khăn đối với bé hoặc khó gắn kết với bé
- bạn lo lắng về tâm trạng của bạn đời
Các đường dây hỗ trợ chu sinh không phải lúc nào cũng hoạt động suốt ngày đêm. Khi có ý nghĩ làm hại, hãy dùng đường dây khủng hoảng hoặc dịch vụ cấp cứu.
Bạn đời, gia đình và bạn bè có thể giúp như thế nào?
Những lời đề nghị cụ thể dễ được đón nhận hơn câu "cần gì thì cứ nói nhé". Hãy thử nói "Thứ Ba này để mình đi chợ cho", "Sáng mai mình sẽ trông bé từ 6 đến 8 giờ để bạn ngủ", hoặc "Mình có thể chở bạn đi khám". Hãy hỏi điều gì sẽ giúp ích, và lắng nghe câu trả lời.
Nếu bạn nhận thấy dấu hiệu ở một người thân thiết, hãy nhẹ nhàng nói với họ những gì bạn đã thấy, và đề nghị giúp đặt lịch hoặc đi cùng họ đến gặp bác sĩ đa khoa. Sự giúp đỡ thiết thực đi cùng với chăm sóc chuyên môn, chứ không thay thế nó. Hãy chăm sóc cả tâm trạng của chính bạn: PANDA tại Úc cho biết có đến 1 trong 10 người cha sắp có con hoặc mới có con bị trầm cảm hoặc lo âu.
