Vàng da làm cho da và lòng trắng mắt của trẻ sơ sinh có màu vàng. Tình trạng này rất phổ biến: dịch vụ Pregnancy, Birth and Baby của Úc cho biết vàng da nhẹ gặp ở khoảng 1 trong mỗi 2 trẻ sơ sinh đủ tháng. Vàng da thường rõ nhất từ ngày thứ 2 hoặc 3 và mờ dần trong khoảng 2 tuần. Hầu hết vàng da là vô hại, nhưng một vài trường hợp cần hành động nhanh: vàng da trong 24 giờ đầu, bé bị vàng da mà rất buồn ngủ hoặc không chịu ăn, phân nhạt màu hoặc nước tiểu sẫm màu, và vàng da chưa hết sau 2 tuần.
Vàng da sơ sinh là gì và vì sao lại phổ biến như vậy?
Vàng da là do bilirubin, một chất màu vàng được tạo ra khi các tế bào hồng cầu già bị phân hủy. Bình thường gan đào thải chất này ra ngoài qua phân. Gan của trẻ sơ sinh vẫn đang hoàn thiện, nên bilirubin có thể tích tụ trong một thời gian. Trang Pregnancy, Birth and Baby của Úc cho biết khi bé được khoảng 2 tuần tuổi, gan đã đào thải chất này tốt hơn, và tình trạng vàng da "sinh lý" thường gặp này tự hết.
Một số bé có nhiều khả năng bị vàng da cần điều trị hơn. Hướng dẫn của NICE tại Anh, CG98 về vàng da ở trẻ sơ sinh, liệt kê:
- sinh trước 38 tuần
- có anh hoặc chị từng cần chiếu đèn điều trị vàng da
- mẹ dự định cho con bú mẹ hoàn toàn (AAP liên hệ điều này với việc bé chưa nhận đủ sữa trong khi việc cho bú đang dần ổn định)
- vàng da được phát hiện trong 24 giờ đầu sau sinh.
Theo Pregnancy, Birth and Baby của Úc, các nguyên nhân ít gặp hơn bao gồm bé không nhận đủ sữa, nhiễm trùng, khác biệt nhóm máu giữa mẹ và bé, suy giáp, và các bệnh gan hiếm gặp như teo đường mật.
Vàng da bắt đầu khi nào và kéo dài bao lâu?
| Kiểu vàng da | Thời gian thường gặp | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Vàng da sơ sinh thông thường | Xuất hiện khoảng ngày thứ 2 đến 3, mờ dần trong 1 đến 2 tuần | Phổ biến và thường vô hại; vẫn cần được kiểm tra |
| Vàng da sớm | Phát hiện trong 24 giờ đầu | Khẩn cấp: có thể là dấu hiệu của vấn đề về máu hoặc vấn đề khác |
| Vàng da do sữa mẹ | Có thể bắt đầu khoảng ngày thứ 5 đến 7 và kéo dài nhiều tuần | Thường vô hại, nhưng chỉ sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác |
| Vàng da kéo dài | Quá 14 ngày (21 ngày nếu sinh trước 37 tuần) | Cần được bác sĩ đánh giá và làm xét nghiệm |
Trang về vàng da sơ sinh của NHS cho biết da vàng thường rõ nhất vào khoảng ngày thứ 3 và thường mất khoảng 2 tuần để hết. Các mốc thời gian của vàng da do sữa mẹ được lấy từ hướng dẫn về vàng da ở giai đoạn đầu đời của Royal Children's Hospital Melbourne tại Úc, trong đó cho biết tình trạng này thường bắt đầu 5 đến 7 ngày sau sinh, đạt đỉnh lúc 2 đến 3 tuần và có thể kéo dài đến 12 tuần ở bé bú mẹ khỏe mạnh, lớn tốt.
Làm thế nào để kiểm tra vàng da cho bé?
NICE cho biết cha mẹ, người chăm sóc và nhân viên y tế đều nên để ý tìm dấu hiệu vàng da, đặc biệt trong 72 giờ đầu. Để kiểm tra:
- Cởi đồ cho bé ở nơi có ánh sáng tốt, lý tưởng nhất là ánh sáng ban ngày gần cửa sổ.
- Nhìn vào lòng trắng mắt. Màu vàng ở đây thường dễ thấy hơn trên da.
- Nhìn vào nướu, và dưới lưỡi hoặc mặt trong của má, như NHS gợi ý.
- Ấn nhẹ lên chóp mũi hoặc trán trong giây lát. Ở bé bị vàng da, vùng da được ấn (trắng đi) trông hơi vàng thay vì nhợt nhạt.
- Để ý màu vàng lan đến đâu. Vàng da thường bắt đầu ở mặt và đầu rồi lan xuống thân khi bilirubin tăng lên.
- Kiểm tra tã xem có nước tiểu vàng sẫm hoặc nâu và phân nhạt màu, trắng như phấn hoặc màu trắng hay không.
Trên da nâu hoặc da đen, màu vàng trên da khó nhận thấy hơn, như cả NHS và NICE đều chỉ ra, vì vậy mắt, nướu và bên trong miệng càng quan trọng hơn. Việc quan sát có thể cho bạn biết bé bị vàng da, nhưng không cho biết nồng độ cao đến đâu. NICE khuyên không chỉ dựa vào quan sát, vì vậy bé bị vàng da cần được xét nghiệm bilirubin.
Khi nào vàng da sơ sinh là khẩn cấp?
Hãy dùng các mức sau, theo lời khuyên của NHS. Nếu bạn không chắc mình thuộc mức nào, hãy chọn mức khẩn cấp hơn.
Pregnancy, Birth and Baby của Úc liệt kê vàng da trong 48 giờ đầu là lý do cần gặp bác sĩ; với 24 giờ đầu, chúng tôi theo lời khuyên cấp cứu nghiêm ngặt hơn của NHS ở trên.
Hãy liên hệ khẩn với nữ hộ sinh, bác sĩ đa khoa (GP) hoặc đường dây tư vấn sức khỏe tại địa phương ngay trong ngày nếu:
- bé đã hơn 24 giờ tuổi và bạn nghĩ bé bị vàng da
- bé đã được chẩn đoán vàng da và tình trạng không cải thiện, hoặc đang nặng hơn
- nước tiểu của bé có màu vàng sẫm hoặc nâu, hoặc phân nhạt màu, màu kem, trắng như phấn hoặc màu trắng (hãy giữ lại tã hoặc chụp ảnh để cho nhân viên y tế xem)
- vàng da rõ hơn sau tuần đầu tiên, hoặc bé ăn kém hay không tăng cân, những điều mà Pregnancy, Birth and Baby của Úc liệt kê là lý do cần gặp bác sĩ.
Bất kỳ cơn sốt nào ở bé dưới 3 tháng tuổi đều cần được tư vấn y tế khẩn, dù bé có bị vàng da hay không. Xem sốt ở trẻ nhỏ.
Hãy gọi cho bác sĩ đa khoa (GP) hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em của bạn trong hôm nay để sắp xếp lịch kiểm tra (đừng chờ đến lần khám định kỳ) nếu:
- vàng da vẫn còn thấy được sau 14 ngày ở bé sinh từ 37 tuần trở lên, hoặc sau 21 ngày ở bé sinh trước 37 tuần (đây là định nghĩa vàng da kéo dài của NICE).
Phân nhạt màu cần được đánh giá khẩn ở bất kỳ độ tuổi nào, vì các bệnh như teo đường mật cần được điều trị sớm. Hướng dẫn của Royal Children's Hospital tại Úc nêu rõ điều này, và hướng dẫn về phân của bé của chúng tôi có thêm thông tin về màu phân.
Vàng da được xét nghiệm và điều trị như thế nào?
Xét nghiệm
Nồng độ bilirubin được đo bằng một máy đo ánh sáng áp vào da (máy đo bilirubin qua da) hoặc bằng xét nghiệm máu lấy ở gót chân. NICE khuyến nghị dùng máy đo qua da cho bé sinh từ 35 tuần trở lên và đã hơn 24 giờ tuổi, và xét nghiệm máu trong 24 giờ đầu sau sinh hoặc cho bé sinh trước 35 tuần. Kết quả được so với biểu đồ theo số giờ tuổi của bé. Có thể cần làm thêm xét nghiệm máu hoặc nước tiểu, hoặc siêu âm gan, nếu nghi ngờ có nguyên nhân khác ngoài vàng da thông thường.
Tại Mỹ, trang về vàng da trên HealthyChildren.org của AAP cho biết hầu hết bé về nhà trước 48 giờ tuổi nên được nhân viên y tế khám trong vòng 2 ngày.
Điều trị
- Vàng da nhẹ: thường không cần điều trị gì ngoài cho ăn thường xuyên và theo dõi.
- Chiếu đèn: bé được cởi đồ nằm dưới một loại đèn xanh đặc biệt, hoặc nằm trên một tấm chăn phát sáng, với mắt được che bảo vệ. Ánh sáng giúp cơ thể phân hủy bilirubin. NHS cho biết hầu hết bé cần khoảng 48 giờ. Trang Pregnancy, Birth and Baby của Úc cho biết tác dụng phụ thường nhẹ, như phát ban nhẹ hoặc đi phân lỏng trong vài ngày. NICE khuyến khích cho bé nghỉ ngắn, tối đa 30 phút, để cho ăn, thay tã và ôm ấp.
- Vàng da nặng: nồng độ rất cao có thể cần thay máu hoặc điều trị khác tại bệnh viện. Trang Pregnancy, Birth and Baby của Úc cho biết điều này rất hiếm gặp. Bilirubin rất cao, dù hiếm, có thể gây tổn thương não và mất thính lực, vì vậy nồng độ bilirubin được theo dõi chặt chẽ.
Ánh nắng mặt trời không phải là cách điều trị. NICE, AAP và Royal Children's Hospital của Úc đều khuyên không sử dụng ánh nắng. NICE cũng liệt kê các phương pháp không nên dùng, bao gồm vi lượng đồng căn, châm cứu và y học cổ truyền Trung Quốc.
Tôi có thể tiếp tục cho bú mẹ nếu bé bị vàng da không?
Thường là có. NICE khuyên trấn an cha mẹ rằng thường vẫn có thể tiếp tục cho bú mẹ, và hướng dẫn của Royal Children's Hospital tại Úc khuyên không ngừng cho bú mẹ vì vàng da do sữa mẹ.
Những điều có ích:
- Cho bé ăn thường xuyên. NHS gợi ý khoảng 8 đến 12 cữ ăn mỗi ngày, và NICE khuyến khích đánh thức bé buồn ngủ dậy để ăn nếu cần. Xem bé có nhận đủ sữa không?.
- Tìm trợ giúp sớm về khớp ngậm và nguồn sữa. AAP lưu ý rằng vàng da phổ biến hơn ở bé bú mẹ chưa nhận đủ sữa. Hãy hỏi nữ hộ sinh, điều dưỡng sức khỏe trẻ em hoặc đường dây hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ (IBCLC), và xem tuần đầu tiên cho con bú mẹ.
- Đừng thay sữa bằng nước. NICE cho biết bé bú mẹ đang chiếu đèn không nên được cho uống thêm chất lỏng, và sữa mẹ vắt của bạn là lựa chọn đầu tiên nếu cần cho ăn thêm. Một số bé được chỉ định bổ sung sữa công thức trong một thời gian; hãy làm theo kế hoạch của đội ngũ chăm sóc.
Với bé uống sữa công thức, AAP cho biết hầu hết vàng da sẽ hết khi bé được 2 tuần tuổi. Hãy duy trì các cữ ăn như thường lệ của bé và để ý số tã ướt.
Điều gì xảy ra nếu vàng da kéo dài hơn 2 tuần?
Vàng da quá 2 tuần có thể là vàng da do sữa mẹ vô hại, nhưng hướng dẫn của Royal Children's Hospital tại Úc gọi đó là chẩn đoán loại trừ: các nguyên nhân khác, như vấn đề về gan, tuyến giáp, máu hoặc nhiễm trùng, phải được loại trừ trước. Đó là lý do vàng da kéo dài luôn được kiểm tra. NICE khuyên kiểm tra xem bé có phân nhạt màu như phấn và nước tiểu sẫm màu làm ố tã hay không, và làm xét nghiệm máu, bao gồm đo nồng độ bilirubin liên hợp. NICE cũng khuyên đảm bảo bé đã được sàng lọc sơ sinh định kỳ, trong đó có xét nghiệm tuyến giáp.
Các nguồn đặt ngưỡng hơi khác nhau:
- NICE (Anh) và Royal Children's Hospital (Úc): vàng da kéo dài hơn 14 ngày (2 tuần) ở bé sinh đủ tháng cần được đánh giá; NICE dùng mốc 21 ngày với bé sinh trước 37 tuần.
- AAP (Mỹ): hãy gọi bác sĩ nếu vàng da kéo dài hơn 2 tuần ở bé uống sữa công thức hoặc hơn 4 tuần ở bé chủ yếu bú mẹ.
Nếu bé sinh đủ tháng và vẫn còn vàng lúc 2 tuần tuổi, hãy gọi cho bác sĩ đa khoa (GP) hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em của bạn ngay trong ngày đó để sắp xếp lịch kiểm tra, và đề nghị được khám ngay trong ngày nếu phân của bé nhạt màu hoặc nước tiểu sẫm màu.
Tôi nên theo dõi những gì khi bé bị vàng da?
Hãy ghi lại giờ các cữ ăn, số tã ướt và tã bẩn, màu phân và nước tiểu, cùng với việc màu vàng đang lan rộng hay mờ dần. Một bức ảnh có ghi ngày của chiếc tã có phân nhạt màu rất hữu ích để cho nhân viên y tế xem. Nếu bé đã cần chiếu đèn, hãy ghi lại ngày chiếu để bác sĩ đa khoa (GP) hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em của bạn có thông tin này trong các lần kiểm tra sau.
