Cơn giận dữ ở trẻ mới biết đi: vì sao xảy ra, nên làm gì và khi nào cần lo lắng

Cơn giận dữ là một phần bình thường trong quá trình phát triển của trẻ mới biết đi, không phải dấu hiệu cho thấy bạn nuôi dạy con chưa tốt hay bé là một đứa trẻ "hư". Trang về cơn giận dữ của NHS cho biết các cơn giận dữ thường bắt đầu vào khoảng 18 tháng tuổi và ít gặp hơn nhiều khi trẻ được 4 tuổi. American Academy of Pediatrics (AAP) cho biết chúng xảy ra nhiều nhất trong độ tuổi từ 1 đến 3 và có xu hướng đỡ dần sau 3 tuổi. Điều giúp ích nhiều nhất là giữ bình tĩnh, giữ an toàn cho mọi người, giữ vững giới hạn của bạn mà không giảng giải dài dòng, và lên kế hoạch xoay quanh những lúc đói, mệt và bực bội vốn là nguyên nhân khởi phát nhiều cơn giận.

Vì sao trẻ mới biết đi có những cơn giận dữ?

Trẻ mới biết đi muốn làm và nói nhiều hơn rất nhiều so với khả năng của mình. NHS giải thích rằng trẻ muốn thể hiện bản thân nhưng thấy khó khăn, nên sự bực bội bộc phát thành cơn giận dữ. Hướng dẫn về cơn giận dữ của KidsHealth bổ sung rằng trẻ mới biết đi muốn được độc lập và tự chủ nhiều hơn mức trẻ có thể xoay xở, và khi phát hiện ra mình không làm được điều gì đó, một cơn giận dữ có thể xảy ra sau đó. Khi kỹ năng ngôn ngữ phát triển hơn, các cơn giận dữ có xu hướng giảm đi.

Tính khí của trẻ cũng đóng một vai trò. Hướng dẫn của Pregnancy, Birth and Baby thuộc Chính phủ Úc lưu ý rằng một số trẻ bẩm sinh có cảm xúc mãnh liệt hơn, bền bỉ hơn hoặc hiếu động hơn, và cơn giận dữ của các bé này thường lớn hơn. Một cơn giận dữ có thể trông giống như mè nheo và khóc lóc, hoặc la hét, đá, đánh và nín thở.

Điều gì khởi phát cơn giận dữ ở trẻ mới biết đi?

Vẫn là một vài nguyên nhân khởi phát lặp đi lặp lại. Pregnancy, Birth and Baby, NHS và KidsHealth liệt kê:

• mệt, đói hoặc không khỏe
• bực bội, kể cả khi cố làm điều gì đó vượt quá khả năng
• bị nói "không", hoặc không có được thứ mình muốn
• cần được chú ý, hoặc ghen tị với một trẻ khác
• buồn chán, hoặc lo lắng trước một tình huống mới
• căng thẳng hoặc mâu thuẫn trong gia đình
• xem màn hình quá nhiều

Biết được những nguyên nhân khởi phát thường gặp của bé là công cụ phòng tránh hữu ích nhất mà bạn có. Nhiều gia đình nhận thấy các cơn giận dữ thường dồn vào cuối buổi chiều, trước bữa ăn hoặc sau một giấc ngủ ngày ngắn.

Tôi nên làm gì khi bé đang trong cơn giận dữ?

1. Giữ an toàn cho mọi người. Đưa bé tránh xa đường xe chạy, cầu thang hoặc các cạnh cứng. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý bế bé lên và di chuyển đến một nơi yên tĩnh, an toàn nếu bạn đang ở bên ngoài.
2. Giữ bình tĩnh và ở gần bé. Ở bên bé giúp bé cảm thấy an toàn. NHS chỉ ra rằng quát lại sẽ không làm cơn giận dữ chấm dứt.
3. Đừng giảng giải, trừng phạt hay cười. Pregnancy, Birth and Baby khuyên không nên làm cả ba điều này khi bé đang giữa cơn giận. Lúc này bé không thể tiếp nhận lời giải thích.
4. Thử đánh lạc hướng sớm. NHS gợi ý tỏ ra ngạc nhiên và hứng thú với một thứ khác ("Nhìn kìa! Một con mèo"), và AAP gợi ý chuyển sang phòng khác hoặc hát một bài hát.
5. Giữ vững giới hạn. NHS, Pregnancy, Birth and Baby và KidsHealth đều khuyên không chiều theo yêu cầu hoặc dụ dỗ bằng quà bánh, vì điều đó có thể dạy bé rằng nổi cơn giận dữ là có tác dụng.
6. Để cơn giận tự qua. AAP gợi ý lùi lại một chút và để cơn giận dữ tự kết thúc khi bé đã an toàn.
7. Kết nối lại sau đó. KidsHealth gợi ý khen bé vì đã bình tĩnh lại, ôm bé, và nếu bé đủ lớn, nói chuyện với bé về những cách khác để thể hiện khi bé bực tức.

KidsHealth gợi ý điều chỉnh cách phản ứng của bạn cho phù hợp với nguyên nhân: dỗ dành, cho bé ăn nhẹ hoặc cho bé ngủ một giấc ngủ ngày nếu bé mệt, đói hoặc buồn bực, và bình tĩnh phớt lờ cơn bộc phát nếu đó là để thu hút sự chú ý. AAP cũng gợi ý nhờ một người lớn khác thay bạn khi chính bạn bắt đầu thấy bực bội.

Làm thế nào để phòng tránh cơn giận dữ?

Bạn không thể phòng tránh mọi cơn giận dữ, nhưng các nguồn tài liệu đều đồng ý về những điều giúp giảm bớt chúng:

• Lên kế hoạch xoay quanh các nguyên nhân khởi phát. AAP gợi ý mang theo đồ ăn nhẹ nếu cơn đói là nguyên nhân, và giữ gìn giấc ngủ ngày cũng như giấc ngủ nói chung nếu mệt mỏi là nguyên nhân. KidsHealth gợi ý tránh đi mua sắm khi bé đang mệt hoặc đói. Xem giấc ngủ của trẻ mới biết đi.
• Cho bé những lựa chọn nhỏ. Những lựa chọn giữa hai phương án mà bạn đều thấy ổn ("cốc đỏ hay cốc xanh?") mang lại cho bé cảm giác được làm chủ.
• Để ý và khen khi bé làm tốt. AAP và KidsHealth đều gợi ý khen cụ thể những hành vi bạn muốn thấy nhiều hơn. Các mẹo nuôi dạy con tích cực cho trẻ mới biết đi của CDC khuyên hãy phản hồi hành vi mong muốn nhiều hơn là trừng phạt hành vi không mong muốn.
• Chỉ cho bé nên làm gì thay vào đó. CDC khuyên hãy luôn nói hoặc chỉ cho bé biết bé nên làm gì thay vào đó.
• Giữ nếp sinh hoạt dễ đoán. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý duy trì một nếp sinh hoạt nhất quán, và AAP cho biết sự nhất quán theo thời gian giúp giảm tần suất và mức độ dữ dội của các cơn giận dữ.
• Gọi tên cảm xúc. NHS gợi ý nói những câu như "Mẹ biết con đang thấy tức giận vì…" để giúp bé nhận biết cảm xúc. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý dạy bé những từ để diễn tả cảm xúc mạnh.
• Chọn điều đáng để kiên quyết. KidsHealth và AAP gợi ý cân nhắc xem một yêu cầu có thật sự quan trọng không trước khi nói không, và cất những thứ bé không được chạm vào ra khỏi tầm mắt bé.

Một lời báo trước rõ ràng trước khi chuyển hoạt động ("trượt thêm hai lần nữa rồi về nhà") và những chuyến mua sắm ngắn cũng giúp ích cho nhiều gia đình; NHS gợi ý giữ các chuyến mua sắm càng ngắn càng tốt và để bé phụ giúp.

Làm sao để tôi giữ bình tĩnh khi bé nổi cơn giận dữ?

Bé mượn sự bình tĩnh từ chính bạn. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý thở chậm và đếm đến 10, và nếu bạn cảm thấy cảm xúc của mình sắp vượt khỏi tầm kiểm soát, hãy sang một phòng khác cho đến khi bình tĩnh hơn, sau khi bé đã ở một nơi an toàn. AAP gợi ý nhờ một người lớn khác thay mình khi có thể.

Pregnancy, Birth and Baby khuyên hãy tìm sự giúp đỡ nếu bạn lo rằng mình có thể làm tổn thương bé hoặc cảm thấy sự kiên nhẫn đã bị kéo căng quá giới hạn. KidsHealth gợi ý trao đổi với bác sĩ nếu bạn thường cảm thấy tức giận hoặc mất kiểm soát khi đối phó với cơn giận dữ của bé, nếu bạn cứ chiều theo bé để tránh cơn giận, hoặc nếu các cơn giận dữ đang gây ra nhiều căng thẳng, khó chịu trong gia đình. Để được hỗ trợ, hãy liên hệ bác sĩ của bạn hoặc dịch vụ sức khỏe trẻ em tại địa phương.

Tôi nên làm gì nếu bé đánh hoặc cắn?

Hầu hết trẻ nhỏ đều có lúc cắn, đánh hoặc xô đẩy. NHS cho biết điều này không có nghĩa là bé sẽ trở nên hung hăng khi lớn lên. Hướng dẫn về việc cắn của KidsHealth cho biết trẻ cắn nhiều nhất trong khoảng từ sinh nhật đầu tiên đến sinh nhật thứ hai và sẽ thôi cắn vào khoảng 3 hoặc 4 tuổi.

1. Can thiệp ngay lập tức. AAP khuyên không phớt lờ việc đánh, đá, cắn hoặc ném đồ; hãy ngăn lại ngay và cho bé thấy rõ điều đó là không được.
2. Bình tĩnh và kiên quyết. Dùng ít từ: "Không được cắn. Cắn làm đau đấy."
3. Dỗ dành trẻ bị đau trước. Rửa sạch chỗ da bị trầy bằng xà phòng và nước. KidsHealth khuyên nên đưa đi khám nếu vết cắn sâu hoặc chảy máu.
4. Không bao giờ đánh hoặc cắn lại. NHS và KidsHealth đều nói rõ điều này.
5. Chuyển hướng và dạy bé. Khi mọi chuyện đã lắng xuống, hãy dạy bé những từ như "dừng lại" và "cái đó của con", rồi chuyển sang một hoạt động khác.

Nếu bé vẫn tiếp tục cắn, KidsHealth gợi ý cho bé một khoảng thời gian tạm dừng (time-out) ngắn, lấy khoảng 1 phút cho mỗi năm tuổi làm mốc tham khảo. CDC cũng khuyên chỉ nên áp dụng time-out thật ngắn ở độ tuổi này. NHS gợi ý tìm hiểu xem điều gì có thể đang khiến bé lo lắng, và cho những cảm xúc lớn một lối thoát khác, chẳng hạn như chạy nhảy và la hét trong công viên.

Cơn nín thở là gì, và tôi nên làm gì?

Một số trẻ mới biết đi nín thở trong cơn giận dữ, hoặc sau khi bị giật mình hay bị va đập. Trang về cơn nín thở của KidsHealth cho biết cơn nín thở xảy ra ở trẻ khỏe mạnh từ 6 tháng đến 6 tuổi và phổ biến nhất ở độ tuổi 6–18 tháng. Trẻ không cố ý làm vậy và không thể kiểm soát được. Royal Children's Hospital Melbourne tại Úc cho biết hầu hết trẻ có cơn nín thở đầu tiên trước 18 tháng tuổi và hết hẳn khi được 6 tuổi.

Có hai loại chính:

• Cơn tím tái (phổ biến nhất, theo Royal Children's Hospital): bé khóc dữ dội, thở ra, rồi ngừng thở và tím tái quanh môi, có thể mềm nhũn và ngất đi.
• Cơn tái nhợt: bé có thể hầu như không khóc, trở nên rất nhợt nhạt và ngất đi, đôi khi người cứng lại trong chốc lát.

Sydney Children's Hospitals Network tại Úc cho biết một cơn thường kéo dài 30–60 giây. KidsHealth và Royal Children's Hospital cho biết các cơn nín thở không gây hại lâu dài, và trẻ sẽ tự thở lại.

Trong một cơn nín thở:

1. Giữ bình tĩnh và ở bên bé.
2. Đặt bé nằm nghiêng trên sàn, tránh xa mọi vật cứng hoặc sắc nhọn.
3. Nếu bé ngất đi, hãy kiểm tra miệng bé xem có thức ăn hoặc dị vật không, nhưng không đưa ngón tay hay bất cứ thứ gì khác vào miệng bé.
4. Không lắc bé; Sydney Children's Hospitals Network cảnh báo việc này có thể gây chấn thương nghiêm trọng. Không tạt nước vào bé.
5. Sau đó, dỗ dành bé và tiếp tục sinh hoạt bình thường nhất có thể, không thưởng hay phạt vì cơn nín thở.

KidsHealth khuyên cố gắng không chiều theo cơn giận dữ chỉ để ngăn một cơn nín thở. Royal Children's Hospital và KidsHealth lưu ý rằng thiếu máu do thiếu sắt phổ biến hơn ở những trẻ có cơn nín thở, và bác sĩ có thể kiểm tra nồng độ sắt.

Khi nào tôi nên tìm sự giúp đỡ về cơn giận dữ hoặc cơn nín thở?

Gọi số điện thoại cấp cứu tại địa phương ngay nếu bé:

• tím tái, mềm nhũn hoặc ngất và không tỉnh lại nhanh
• vẫn tím tái hoặc không thở lâu hơn khoảng một phút (KidsHealth)
• bị co giật, hoặc khó thở

Đưa bé đi khám bác sĩ sớm nếu:

• đây là cơn nín thở đầu tiên của bé (KidsHealth khuyên nên đi khám sau cơn đầu tiên)
• bé dưới 6 tháng tuổi, hoặc mất một lúc mới hồi phục sau cơn nín thở (Sydney Children's Hospitals Network)
• các cơn xảy ra rất thường xuyên, chẳng hạn hơn một lần mỗi ngày hoặc vài lần mỗi tuần (Royal Children's Hospital)
• bé bị va đầu trong một cơn nín thở và có triệu chứng sau đó (Royal Children's Hospital)

Trao đổi với bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em nếu:

• các cơn giận dữ ngày càng thường xuyên hơn, dữ dội hơn hoặc kéo dài hơn (KidsHealth)
• bé thường làm đau bản thân hoặc người khác, hoặc phá đồ trong cơn giận dữ (Pregnancy, Birth and Baby)
• các cơn giận dữ đi kèm với ác mộng, đau đầu hoặc đau bụng, bắt đầu tè dầm hoặc són phân trở lại sau khi đã tập đi vệ sinh, hoặc lúc nào cũng bám dính người lớn (Pregnancy, Birth and Baby)
• các cơn giận dữ vẫn tiếp diễn khi bé bắt đầu đi học (Pregnancy, Birth and Baby)
• tình trạng cắn ngày càng tăng thay vì giảm, hoặc vẫn kéo dài quá khoảng 3 hoặc 4 tuổi (KidsHealth)
• bạn lo lắng về thính giác, khả năng nói hoặc sự phát triển của bé; KidsHealth lưu ý các vấn đề về thính giác hoặc thị lực và chậm phát triển ngôn ngữ có thể góp phần gây ra cơn giận dữ

NHS cho biết nếu bạn thực sự lo lắng về hành vi của bé, hãy trao đổi với bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng thăm khám tại nhà. Về các cột mốc ngôn ngữ, xem những từ đầu tiên và các cột mốc từ 12 đến 24 tháng.

Nên ghi lại những gì?

Một vài ghi chú nhanh sau mỗi cơn giận dữ lớn (thời điểm trong ngày, chuyện gì xảy ra ngay trước đó, đã bao lâu kể từ lần cuối bé ăn hoặc ngủ, và cơn giận kéo dài bao lâu) thường giúp bạn nhận ra một quy luật để lên kế hoạch. Nếu bạn lo lắng, chính những ghi chú này cũng giúp bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em thấy các cơn giận dữ hoặc cơn nín thở xảy ra thường xuyên như thế nào và chúng có đang thay đổi không.