Khi nào bé nói những từ đầu tiên? Từ ê a đến nói thành câu

Bé bắt đầu học nói từ rất lâu trước khi nói được từ đầu tiên. Ngay từ khi chào đời, bé đã lắng nghe giọng nói của bạn, rồi bé ê a, rồi bập bẹ, rồi gắn âm thanh với người và đồ vật. Các bảng kiểm cột mốc của CDC cho thấy hầu hết bé phát ra âm thanh khác ngoài tiếng khóc khi được 2 tháng, ê a khi được 4 tháng, bập bẹ thành chuỗi như "mamama" khi được 9 tháng và gọi bố hoặc mẹ là "mama", "dada" hoặc một tên gọi đặc biệt khác khi được 12 tháng. Trang về bé 10 tháng của Pregnancy, Birth and Baby cho biết những từ đầu tiên có thể xuất hiện vào bất cứ lúc nào trong khoảng 8 đến 14 tháng.

Sau đó, vốn từ thường tăng chậm lúc đầu rồi tăng nhanh dần. CDC cho biết khi được 18 tháng, hầu hết trẻ mới biết đi cố gắng nói từ 3 từ trở lên ngoài "mama" hoặc "dada", và khi được 2 tuổi, hầu hết trẻ ghép được hai từ với nhau, như "thêm sữa". Pregnancy, Birth and Baby cho biết trò chuyện với bé giúp bé học cách nói, vì vậy thật nhiều câu chuyện hằng ngày, có ngừng lại để bé đáp, là điểm khởi đầu tốt nhất.

Khả năng nói phát triển thế nào từ lúc mới sinh đến 3 tuổi?

Mỗi hàng dưới đây lấy từ một bảng kiểm của CDC, liệt kê những kỹ năng mà từ 75% trẻ trở lên đã có ở độ tuổi đó. Nhiều trẻ làm được những điều này sớm hơn.

Bập bẹ và những từ đầu tiên nghe như thế nào

Bài hướng dẫn về tập nói của Pregnancy, Birth and Baby mô tả các giai đoạn như sau: đến 6 tháng, bé ê a, ọ ẹ, cười và thổi môi phì phì; từ 6 đến 9 tháng, bé bập bẹ theo âm tiết như "baba" với nhiều âm "b" và "m"; từ 9 đến 12 tháng, bé thử những âm mới, nói "ma-ma" và "da-da", vẫy tay và nhận ra khoảng 10 từ đơn giản; và từ 12 đến 24 tháng, bé nói những từ rõ hơn như "chó" và "bóng", bắt chước câu nói của bạn và bắt đầu ghép các từ với nhau.

Bé nên nói được bao nhiêu từ khi được 12, 18 và 24 tháng?

Mỗi nguồn đặt các mốc theo cách khác nhau, vì vậy đặt chúng cạnh nhau sẽ dễ so sánh hơn.

Trang về giai đoạn 18–24 tháng của Pregnancy, Birth and Baby đặt mốc khoảng 50 từ ở 24 tháng, còn CDC đặt mốc này ở 30 tháng vì CDC dùng độ tuổi mà 75% trẻ đã có kỹ năng đó. Cả hai đều đồng ý rằng ghép hai từ với nhau là bước quan trọng vào khoảng 2 tuổi. Từ ngữ không cần phải tròn trịa: CDC tính cả "ba" để chỉ "ball" (quả bóng).

Làm thế nào để giúp bé tập nói?

Bạn không cần thẻ học hay ứng dụng. Những gợi ý này lấy từ bài hướng dẫn giúp bé tập nói của NHS, bài trò chuyện với bé của Pregnancy, Birth and Baby và CDC.

Từ lúc mới sinh đến 6 tháng

• Ôm bé sát vào người và nhìn bé khi bạn nói.
• Trò chuyện với bé trong các cữ ăn, lúc thay tã và khi tắm.
• Dùng giọng vui vẻ, ngân nga như hát. Pregnancy, Birth and Baby cho biết "giọng nói với em bé" giúp bé học cách lắng nghe và đáp lại.
• Bắt chước âm thanh của bé, rồi ngừng lại để bé "trả lời".
• Hát cho bé nghe, điều mà NHS cho biết giúp bé bắt nhịp với ngữ điệu của ngôn ngữ.

Từ 6 đến 12 tháng

• Gọi tên và chỉ vào những thứ cả hai đang cùng nhìn: "Nhìn kìa, con mèo đen."
• Cùng xem sách và nói về các bức tranh; bạn không cần đọc chữ.
• Phát triển tiếp từ âm thanh của bé. CDC gợi ý lặp lại âm bé vừa phát ra và thêm một từ thật có âm đó.
• Chơi ú òa và các trò chơi thay phiên nhau.
• Dạy bé các cử chỉ như vẫy tay "bai bai".

Từ 12 đến 24 tháng

• Cho bé lựa chọn: "Con muốn ăn táo hay chuối?"
• Nếu bé nói một từ chưa đúng, hãy nói lại cho đúng mà không chê bé.
• Hát những bài hát có động tác; NHS cho biết động tác giúp trẻ nhớ lời.
• Lặp lại các từ trong những câu nói hằng ngày và đưa ra yêu cầu ngắn gọn, đơn giản.
• Chơi trò "Mũi con đâu?" và các trò chơi về bộ phận cơ thể khác.

Từ 2 đến 3 tuổi

• Thêm vài từ vào câu bé nói ("Ô tô." "Đúng rồi, chiếc ô tô to màu đỏ.").
• Gọi tên bé trước để bé chú ý, và cho bé thời gian trả lời.
• Vừa làm vừa kể về những việc hằng ngày như đi chợ, nấu ăn và dọn dẹp.

Pregnancy, Birth and Baby cũng gợi ý hạ thấp người xuống ngang tầm mắt bé để bé thấy miệng bạn cử động, và khen khi bé nói được từ mới.

Núm vú giả và màn hình có ảnh hưởng đến khả năng nói không?

NHS cho biết rất khó tập nói khi đang ngậm núm vú giả. NHS khuyên chỉ cho bé dùng núm vú giả khi ngủ và đặt mục tiêu bỏ hẳn núm vú giả trước 12 tháng. Bài hướng dẫn về núm vú giả của chúng tôi nói về cách dùng an toàn.

Tiếng ồn xung quanh cũng khiến việc lắng nghe khó hơn, và NHS khuyên tắt TV và radio khi bạn đang trò chuyện cùng bé. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý tắt TV và đặt điện thoại xuống để bạn có thể dành trọn sự chú ý cho bé. CDC khuyến nghị với trẻ dưới 2 tuổi, chỉ dùng màn hình để gọi video với người thân. Xem thời gian dùng màn hình.

Nói hai ngôn ngữ ở nhà có làm bé chậm nói không?

Không. Bài hướng dẫn về song ngữ của Pregnancy, Birth and Baby cho biết trẻ song ngữ có các cột mốc giống như trẻ nói một ngôn ngữ và học nói nhanh không kém. Trong lúc học, trẻ có thể nói lẫn các ngôn ngữ hoặc ít nói đi một thời gian, điều này là bình thường. Nếu có vấn đề ngôn ngữ thực sự, vấn đề đó sẽ thể hiện ở cả hai ngôn ngữ.

Một số gợi ý thực tế từ Pregnancy, Birth and Baby và NHS:

• Hãy nói ngôn ngữ mà bạn cảm thấy thoải mái nhất. NHS cho biết bố và mẹ có thể mỗi người dùng một ngôn ngữ khác nhau, và trẻ thích nghi tốt.
• Bắt đầu sớm. Pregnancy, Birth and Baby cho biết tốt nhất là cho bé tiếp xúc cả hai ngôn ngữ ngay từ khi mới sinh nếu có thể.
• Đừng bỏ tiếng mẹ đẻ khi bé bắt đầu học một ngôn ngữ khác.
• Dùng bài hát, truyện kể và những buổi chơi cùng bạn bè bằng ngôn ngữ của bạn để giữ cho việc học thật vui.

Vì sao kiểm tra thính lực lại quan trọng đối với việc tập nói?

Bé cần nghe tốt để học nói. Ở Úc, bài sàng lọc thính lực sơ sinh được khuyến nghị cho mọi bé, thường trong vòng 2 ngày sau sinh và lý tưởng là trong vòng 1 tháng với bé khỏe mạnh, hoặc trước 3 tháng với bé bị ốm hoặc sinh non. Kết quả "refer" (cần kiểm tra thêm) nghĩa là bé cần làm thêm xét nghiệm, chứ không có nghĩa là bé bị nghe kém vĩnh viễn. Hãy xem sổ theo dõi sức khỏe của bé để chắc chắn bé đã qua bài sàng lọc.

Thính lực cũng có thể thay đổi sau bài kiểm tra sơ sinh. Trang về nghe kém của Pregnancy, Birth and Baby cho biết dịch ở tai giữa và viêm tai có thể gây nghe kém tạm thời, và một số trường hợp nghe kém không được phát hiện khi sàng lọc. Trang này khuyên bạn đến gặp bác sĩ hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em nếu bé:

• không giật mình khi có tiếng động lớn khi được 3 tháng
• chưa bắt đầu phát ra âm thanh khi được 4 tháng
• không quay về phía giọng nói khi được 8 tháng
• chưa bập bẹ khi được 8 tháng

Khi nào nên cho bé đi kiểm tra khả năng nói?

Đưa bé đi khám bác sĩ ngay nếu bé

• ngừng dùng những từ, tiếng bập bẹ hoặc cử chỉ mà bé từng dùng trước đây, hoặc không còn phản ứng với bạn
• dường như không còn nghe thấy hoặc không còn phản ứng với âm thanh

Lời khuyên của CDC cho bất kỳ kỹ năng nào bé không còn làm được nữa là đừng chờ đợi: hãy trao đổi với bác sĩ của bé và hỏi về việc sàng lọc phát triển.

Trao đổi với bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em của bạn nếu bé

Những điểm này lấy từ các bảng kiểm của CDC và các trang của Pregnancy, Birth and Baby nêu trên. Pregnancy, Birth and Baby cũng khuyên đưa bé đi khám bác sĩ nếu bé ít giao tiếp bằng mắt, không tương tác với mọi người, có vẻ mềm oặt hoặc cứng người, hoặc hai bên cơ thể không khỏe đều nhau.

Bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em của bạn có thể giới thiệu bé đi kiểm tra thính lực, đánh giá âm ngữ trị liệu hoặc đánh giá phát triển. Ở Vương quốc Anh, NHS cho biết bạn cũng có thể tự đưa bé đến gặp chuyên viên trị liệu ngôn ngữ và lời nói. Trang về sàng lọc của CDC lưu ý rằng AAP khuyến nghị sàng lọc tự kỷ lúc 18 và 24 tháng, hoặc bất cứ khi nào bố mẹ hay bác sĩ có lo ngại. Nếu bạn nhận thấy bé nói lắp, trang về các vấn đề về lời nói của Pregnancy, Birth and Baby khuyên đưa bé đến gặp chuyên gia âm ngữ trị liệu ngay khi bạn nhận thấy.

Điều gì đáng ghi lại?

Hãy giữ một danh sách những từ bé nói được trong mọi ngôn ngữ và cập nhật dần, kèm ngày mỗi từ xuất hiện lần đầu, cùng các cử chỉ như chỉ tay và vẫy tay. Danh sách này giúp bạn nhận ra bé có còn nói thêm từ mới hay không, và giúp bác sĩ đa khoa, điều dưỡng sức khỏe trẻ em hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu của bé có cái nhìn rõ ràng. Đây cũng là một kỷ niệm thật đáng yêu.