Peuters die bedtijd rekken: toegiftjes, grenzen en wat helpt

‘Nog één verhaaltje.’ ‘Ik heb dorst.’ ‘Ik moet plassen.’ ‘Er is een monster.’ Bedtijd rekken en steeds weer uit bed komen, vaak ‘toegiftjes’ genoemd, horen bij de meest voorkomende slaapuitdagingen van ongeveer 18 maanden tot 5 jaar. De gids van de AAP over strijd rond bedtijd zegt dat kinderen van deze leeftijd vaak tegenstribbelen als ze moeten gaan slapen, en dat veel ouders bedtijd het zwaarste deel van de dag vinden.

Bedtijd rekken betekent niet dat je iets verkeerd hebt gedaan. Het komt meestal voort uit een mix van meer tijd met jou willen, grenzen aftasten, oververmoeid of juist niet moe genoeg zijn, en nieuwe angsten. Wat het meest helpt, is een kort, voorspelbaar ritueel waarin de gebruikelijke verzoekjes al zijn opgenomen, een paar kleine keuzes, een plaatjesschema, en je kind rustig en saai terugbrengen naar bed, elke avond op dezelfde manier. Deze gids gaat over het rekken zelf; voor het bredere beeld van peuterslaap, zie slaap bij peuters.

Waarom rekken peuters bedtijd?

Achter het meeste rekken zit een of meer van deze redenen:

• Gescheiden zijn. De pagina van de AAP over verlatingsangst en slaap zegt dat die de slaap kan verstoren vanaf de tweede helft van het eerste jaar, meestal rond de tweede verjaardag afneemt, en dat kinderen tot die tijd avond na avond geruststelling nodig kunnen hebben. De gids van KidsHealth over angsten bij kinderen zegt dat veel peuters van 10 maanden tot 2 jaar bang zijn om van een ouder gescheiden te zijn, en bij bedtijd kunnen huilen of zich vastklampen.
• Zelf willen bepalen. De gids van Sleep Foundation over het bedtijdritueel zegt dat peuters zich soms tegen bedtijd verzetten om hun pas ontdekte zelfstandigheid te laten zien.
• Jou willen. De AAP zegt dat het belangrijkste doel van een kind dat roept, is dat jij verschijnt, en dat kinderen zich vaak meer tegen slapen verzetten als oudere broers of zussen nog op zijn.
• Oververmoeidheid. Sleep Foundation zegt dat oververmoeide kinderen hyperactief of chagrijnig kunnen zijn en het nog moeilijker vinden om in slaap te vallen.
• Niet moe genoeg. Een dutje dat laat eindigt of lang duurt, kan ervoor zorgen dat een peuter bij bedtijd klaarwakker is (zie hieronder).
• Angsten. KidsHealth zegt dat kinderen van 4 tot 6 jaar kunnen fantaseren en doen alsof, maar niet altijd weten wat echt is, dus monsters en het donker worden bij bedtijd heel groot.

Het Royal Children's Hospital Melbourne (RCH) in Australië merkt op dat kleuters soms smoesjes gebruiken om niet naar bed te hoeven, en dat angsten of zorgen 's avonds kinderen kunnen beletten makkelijk in slaap te vallen.

Hoeveel slaap heeft mijn peuter nodig?

De American Academy of Sleep Medicine (AASM) geeft deze bandbreedtes, die de AAP onderschrijft. De NHS-gids over je kind helpen slapen geeft iets andere, globale cijfers.

Krijgt je kind over de dag en nacht genoeg slaap maar verzet het zich nog steeds tegen bedtijd, dan zit het probleem meestal in de timing of gewoontes en niet in te weinig slaap. Is je kind laat in de middag helemaal op, dan kan een vroegere bedtijd helpen. Slaap bij peuters heeft een voorbeelddag.

Hoe bouw ik een ritueel op dat het rekken vermindert?

Een voorspelbaar bedtijdritueel is de basis. De NHS-gids over slaap en jonge kinderen raadt een rustgevend ritueel aan dat elke avond op dezelfde tijd plaatsvindt en dezelfde onderdelen heeft, en dat ongeveer 30 minuten begint voordat je kind meestal in slaap valt. Sleep Foundation stelt ongeveer een halfuur voor, iets langer met een badje.

1. Houd het kort en in dezelfde volgorde. De gids van KidsHealth over peuterslaap zegt dat je het ritueel niet te lang moet laten worden. Badje, pyjama, tandenpoetsen, wc of luier, twee boekjes, een knuffel.
2. Neem de gebruikelijke verzoekjes op. De AAP raadt aan om voor bedtijd aan behoeften te voldoen, zoals een slokje water, een lampje aan of de deur op een kier, zodat ze niet gebruikt kunnen worden om het slapen uit te stellen. Een laatste plasje en een laatste slokje horen in het ritueel, niet erna.
3. Bepaal je grenzen van tevoren. KidsHealth raadt aan te bepalen hoeveel slokjes water je toestaat, en je daaraan te houden. Doe hetzelfde voor boekjes en liedjes.
4. Bied kleine keuzes. Sleep Foundation raadt aan peuters dingen te laten kiezen zoals hun pyjama of welk boekje ze lezen. Keuzes binnen het ritueel geven controle zonder dat weer ter discussie staat of bedtijd doorgaat.
5. Gebruik een plaatjesschema. The Kids Mental Health Foundation, een Amerikaanse liefdadigheidsorganisatie voor de mentale gezondheid van kinderen, zegt dat een schema met plaatjes van het avondritueel, met motiverende beloningen, peuters en kleuters kan helpen. Het RCH stelt stickerkaarten voor en, voor een kind dat het moeilijk vindt, een sticker voor elk onderdeel, zoals in bed gaan liggen en daar blijven.
6. Zeg welterusten en ga. De NHS raadt aan een grens te stellen aan hoe lang je bij bedtijd bij je kind blijft. Een vaste zin (‘Welterusten, tot morgenochtend’) helpt.
7. Schermen ruim voor bedtijd uit. De NHS zegt: geen tablets, laptops of telefoons in de 30 tot 60 minuten voor bedtijd.

Wat doe ik als mijn peuter steeds uit bed komt?

Rustig, snel, saai en elke keer hetzelfde. De gids van de AAP over grotekinderbedden raadt aan:

1. Vertel je kind aan het eind van het ritueel dat het in bed moet blijven.
2. Komt je kind eruit, breng het dan rustig en stil terug en vertel dat het in bed moet blijven.
3. Ligt je kind weer in bed, prijs het dan kort en ga weg.
4. Herhaal dit zo vaak als nodig, een aantal avonden achter elkaar.
5. Prijs je kind 's ochtends omdat het in bed is gebleven.

De NHS zegt dat je je kind steeds terugbrengt met zo min mogelijk ophef. Het RCH raadt aan je kind stil terug te brengen terwijl je het bij de hand houdt, duidelijk te zijn maar niet te straffen, en zo weinig mogelijk te zeggen. De AAP raadt af om ontsnappingen te belonen, bijvoorbeeld door je kind in jouw bed te laten kruipen of bij gezinsleden te laten komen die nog op zijn. Zelfs boze aandacht kan het spelletje gaande houden.

Roept je kind in plaats daarvan, dan raadt het RCH aan rustig te zeggen dat het tijd is om te slapen, zonder een gesprek te beginnen. Is je kind bang of heel overstuur, dan zegt de gids van KidsHealth over slaap bij kleuters dat je naar binnen gaat en je kind troost, het bezoekje daarna kort houdt en zegt dat het tijd is om te slapen.

Reken op een wankele start. Het RCH zegt dat het gedrag eerst erger kan worden voordat het beter wordt als je begint. Dat alle volwassenen die bedtijd doen het op dezelfde manier aanpakken, is belangrijker dan welke avond ook. Heeft je peuter jou dichtbij nodig om in slaap te vallen en wil je dat langzaam veranderen, zie dan geleidelijk terugtrekken.

En als je kind net van een ledikant naar een bed is overgestapt?

De overstap zorgt vaak een tijdje voor meer uitstapjes uit bed, omdat je peuter nu kan opstaan wanneer hij wil. De AAP zegt dat twintig ‘afscheidsoptredens’ op één avond na de overstap helemaal niet ongewoon zijn. De AAP raadt ook een veiligheidshekje in de slaapkamerdeur en boven aan de trap aan voor een kind dat uit bed kan komen. Ligt je peuter veilig en tevreden in een ledikant, dan is er geen reden om de overstap te overhaasten. Zie van ledikant naar bed voor de timing en veiligheid in de kamer.

Wat is een bedtijdpasje, en past het bij peuters?

Een bedtijdpasje is een kaartje dat je kind kan inruilen voor één kort uitstapje uit bed. Children's Hospital Colorado beschrijft dat je elke avond een paar pasjes geeft: het kind levert er een in om eruit te komen en een ouder te zien of een vraag te stellen, gaat na niet meer dan 5 minuten terug naar bed, en verdient 's ochtends een kleine beloning voor de pasjes die over zijn. The Kids Mental Health Foundation raadt het aan voor kinderen ouder dan 3 jaar die steeds weer uit bed blijven komen, te beginnen met drie of vier pasjes per avond, en je kind met weinig aandacht terug naar bed te sturen als de pasjes op zijn.

Zo probeer je het:

1. Maak samen een kaartje en leg de regel overdag uit.
2. Elk pasje is goed voor één snel verzoekje: een knuffel, iets drinken of een plasje.
3. Zijn de pasjes op, breng je kind dan rustig en met heel weinig woorden terug naar bed.
4. Prijs je kind 's ochtends voor de pasjes die over zijn en geef een kleine, afgesproken beloning.

Omdat het wordt aangeraden voor kinderen ouder dan 3 jaar, zijn jongere peuters meestal beter geholpen met een eenvoudig ritueel waarin de verzoekjes al zijn opgenomen, en rustig terugbrengen naar bed.

Kan de timing van dutjes en bedtijd het probleem zijn?

Soms rekt een peuter bedtijd omdat hij echt niet slaperig is. De gids van Sleep Foundation over dutjes bij 2-jarigen zegt dat een gewoon dutje van een kind van 2 jaar ongeveer 1,5 tot 3 uur duurt, en raadt aan dat het minstens drie tot vierenhalf uur voor bedtijd eindigt. Dit zijn praktische afspraken, geen medische regels.

• Lang tevreden wakker liggen kan betekenen dat het dutje te laat of te lang is, of dat de bedtijd te vroeg is. De NHS raadt aan de bedtijd geleidelijk te verschuiven, met 5 tot 10 minuten per week. Bedtijd verschuiven legt een gestructureerde manier uit om dit te doen.
• Opgefokt, melig of snel overstuur bij bedtijd kan wijzen op oververmoeidheid. Probeer het ritueel eerder te beginnen.
• Een dutje dat aan het verdwijnen is, kan ook dingen verschuiven; zie stoppen met het middagdutje.

En als angsten of zorgen het grotere probleem zijn?

Angsten zijn echt voor je peuter, ook al is het monster dat niet. Het advies van Zero to Three over angst voor het donker zegt dat kinderen rond 2½ jaar het verschil tussen fantasie en werkelijkheid nog niet helemaal begrijpen, en dat veranderingen zoals een verhuizing of een nieuwe baby de onzekerheid kunnen vergroten.

• Neem het serieus. Zero to Three zegt dat de angst langer kan blijven als je erom plaagt of hem wegwuift.
• Zorg voor licht. De NHS stelt een nachtlampje of licht op de overloop voor, en Zero to Three raadt aan je kind zelf te laten bepalen wanneer het klaar is voor een donkerdere kamer.
• Maak een ‘beschermer’. Zero to Three stelt een speciale knuffel voor die bij bedtijd meedoet en over je kind waakt.
• Stel je kind gerust in zijn eigen kamer. Zero to Three zegt dat een bang kind in jouw bed laten slapen de indruk kan geven dat zijn kamer niet veilig is.
• Houd verhaaltjes voor het slapengaan mild en beperk enge programma's, zoals KidsHealth aanraadt.

Zero to Three zegt dat de meeste kinderen binnen een paar weken of maanden over deze angsten heen groeien. Wordt je kind 's nachts angstig wakker, zie dan nachtangst en nachtmerries.

Wanneer vraag ik hulp?

Praat met je huisarts of jeugdverpleegkundige als:

• angsten heel heftig lijken, langer duren dan op de gebruikelijke leeftijd, veel van streek maken, je kind beletten alleen te slapen of gewone dingen te doen, of samengaan met buikpijn, hoofdpijn of een snel kloppend hart (KidsHealth)
• angst je kind zowel overdag als 's nachts beïnvloedt; het RCH zegt dat een dokter een psycholoog kan voorstellen
• problemen rond bedtijd grote moeilijkheden voor je gezin veroorzaken; het RCH zegt dat een dokter je kan doorverwijzen naar een slaapspecialist

Praat binnenkort met je huisarts of jeugdverpleegkundige als je kind de meeste nachten snurkt, of als je pauzes of problemen met ademen tijdens het slapen opmerkt. De gids van de AAP over slaapapneu noemt vaak snurken, slaperigheid overdag en gedragsproblemen als mogelijke tekenen, en zegt dat je het lokale alarmnummer belt als de ademhaling langer dan 20 seconden stopt of je kind bleek, blauw of grauw wordt.

Put de strijd rond bedtijd je uit, neem dan contact op met je arts of een lokale jeugdgezondheidsdienst.

Wat is handig om op te schrijven?

Noteer een week lang hoe laat het ritueel begint, wanneer het licht uitgaat, wanneer je kind echt in slaap valt, hoe vaak het opstaat en waar het om vraagt, en ook de tijden van de dutjes. Vaak springt er een patroon uit, zoals een laat dutje of één verzoekje dat steeds terugkomt. Dezelfde notities helpen je huisarts of jeugdverpleegkundige als je om advies vraagt.