Nachtangst of nachtmerries bij peuters: hoe zie je het verschil en wat doe je?

Nachtangst en nachtmerries kunnen allebei het hele huis wakker maken met gegil, maar het zijn verschillende gebeurtenissen die om een verschillende aanpak vragen. De gids van KidsHealth over nachtangst zegt dat nachtangst ontstaat in de non-REM-slaap, meestal ongeveer 2 tot 3 uur na bedtijd, en dat je kind het zich waarschijnlijk niet herinnert. De gids van KidsHealth over nachtmerries zegt dat nachtmerries ontstaan in de REM-slaap (droomslaap) en vaak in de tweede helft van de nacht komen, wanneer de REM-periodes langer zijn.

De eenvoudigste regel: is je kind wakker, bang en wil het jou, dan is het waarschijnlijk een nachtmerrie, dus troost je kind. Lijkt je kind wakker maar merkt het niet dat je er bent, dan is het waarschijnlijk nachtangst, dus houd je kind veilig en wacht af. Beide komen vaak voor en kinderen groeien er meestal overheen. Deze gids gaat over hoe je ze uit elkaar houdt, wat je doet, veiligheid bij slaapwandelen, uitlokkers, gebruikelijke leeftijden en wanneer je hulp zoekt. Voor een baby jonger dan 1 die in de slaap huilt of roept, zie baby huilt in de slaap.

Hoe zie ik het verschil tussen nachtangst en een nachtmerrie?

De NHS-pagina over nachtangst en nachtmerries zegt dat nachtangst meestal vroeg in de nacht voorkomt, soms meer dan eens, en tot 15 minuten kan duren, terwijl nachtmerries vaak later in de nacht voorkomen en nare dromen zijn waaruit je wakker wordt en die je je kunt herinneren. Het Royal Children's Hospital Melbourne (RCH) in Australië beschrijft een kind met nachtangst als halverwege vastgelopen tussen slapen en wakker zijn, en zegt dat episodes meestal ongeveer 5 tot 10 minuten duren.

Hoe nachtangst eruitziet

Het RCH en het Sydney Children's Hospitals Network in Australië beschrijven:

• een plotselinge gil, huilen of kaarsrecht rechtop gaan zitten
• doodsbang kijken, met open ogen en een glazige blik
• wild om zich heen slaan, of opstaan en rondrennen
• snel ademen, een jagend hart en flink zweten
• jou niet herkennen en zich niet door jou laten troosten

Daarna valt je kind, vaak net zo plotseling, weer in slaap. De volgende ochtend heeft je kind meestal geen idee dat er iets is gebeurd.

Hoe een nachtmerrie eruitziet

Je kind wordt echt wakker, is bang en roept je of komt je zoeken. Meestal kan je kind je iets over de droom vertellen, en het kan bang zijn om weer te gaan slapen. De pagina over nachtmerries van het Sydney Children's Hospitals Network noemt nachtmerries een normaal onderdeel van het opgroeien.

Op welke leeftijden komen nachtangst en nachtmerries het vaakst voor?

De gids van de AAP over nachtmerries, nachtangst en slaapwandelen zegt dat nachtangst het vaakst voorkomt bij peuters en kleuters, en dat nachtmerries al vanaf 6 maanden kunnen beginnen en vaak een piek hebben tussen 3 en 12 jaar. Het RCH zegt dat ongeveer 5 op de 100 kinderen nachtangst hebben. KidsHealth zegt dat nachtmerries vooral in de kleuterjaren vaak voorkomen.

Wat doe ik tijdens nachtangst?

1. Blijf kalm en blijf dichtbij. Het is moeilijker om naar te kijken dan het voor je kind is, want je kind is zich er niet van bewust.
2. Probeer je kind niet wakker te maken. De NHS zegt dat je kind je misschien niet herkent en nog meer van streek kan raken als je het probeert te troosten. KidsHealth zegt dat wakker maken meestal niet werkt en je kind in de war kan brengen.
3. Grijp alleen in voor de veiligheid. De NHS zegt dat je niet tegen je kind praat en het niet vasthoudt, tenzij het zich zou kunnen bezeren. Het RCH zegt dat proberen je kind te kalmeren de episode vaak erger maakt. De AAP raadt aan je kind voorzichtig tegen te houden als het uit bed probeert te komen.
4. Wacht tot het voorbijgaat. De meeste kinderen vallen vanzelf weer in slaap.
5. Maak er 's ochtends geen groot punt van. Het RCH zegt dat je kind of broertjes en zusjes daardoor angstig kunnen worden voor bedtijd.
6. Vertel het aan andere verzorgers. De AAP en het RCH raden aan oppassen, grootouders of iedereen bij wie je kind blijft slapen te vertellen wat ze kunnen verwachten en wat ze moeten doen.

Kun je nachtangst voorkomen?

Als nachtangst elke nacht rond hetzelfde tijdstip voorkomt, raadt de NHS aan je kind ongeveer 15 minuten van tevoren wakker te maken, 2 weken lang elke nacht. KidsHealth raadt 15–30 minuten van tevoren aan. Maak je kind rustig en kort wakker en laat het dan weer gaan slapen. Het RCH zegt dat medicatie niet wordt aangeraden om nachtangst te voorkomen.

Wat doe ik na een nachtmerrie?

1. Ga snel naar je kind toe. De AAP zegt dat troosten de beste reactie is.
2. Stel je kind gerust. KidsHealth raadt aan te zeggen dat je er bent, dat het een droom was, dat die voorbij is en dat het niet echt is gebeurd. Erken dat de angst echt voelt.
3. Blijf tot je kind rustig is. Het Sydney Children's Hospitals Network raadt aan rustig over de droom te praten als je kind dat wil, en te blijven tot je kind klaar is om te slapen.
4. Gebruik troostmiddelen. KidsHealth raadt een nachtlampje, een zaklamp, een favoriete knuffel of zachte muziek aan. De AAP raadt aan alles weg te halen wat er echt eng uitziet, zoals een schaduw op de muur.
5. Houd het 's nachts kort. KidsHealth raadt aan je kind zonder lang gesprek weer in slaap te helpen, en 's ochtends te praten, de droom te tekenen of hem een vrolijker einde te geven.

Om nachtmerries te verminderen raadt KidsHealth een vaste bedtijd en opstaantijd aan, een rustgevend ritueel, geen enge boeken, programma's of schermen voor het slapengaan, en geen cafeïne. Maakt angst van bedtijd een strijd, zie dan rekken bij bedtijd.

Wat lokt nachtangst en nachtmerries uit?

In de bronnen komen steeds dezelfde dingen terug:

• Oververmoeid zijn of te weinig slaap. De NHS, het RCH en het Sydney Children's Hospitals Network noemen dit allemaal bij nachtangst, en het Network zegt dat nachtmerries vaker voorkomen als kinderen oververmoeid zijn. Zie oververmoeide baby.
• Ziekte of koorts. Genoemd door de NHS, het RCH, KidsHealth en het Sydney Children's Hospitals Network.
• Een onregelmatig slaapritme. Het Sydney Children's Hospitals Network noemt dit bij nachtangst, en KidsHealth noemt het bij slaapwandelen.
• Stress, zorgen of grote veranderingen, zoals een verhuizing of een nieuw broertje of zusje.
• Verstoorde slaap, zoals een volle blaas of plotseling lawaai (NHS), of slapen op een nieuwe plek (KidsHealth).
• Enge boeken, programma's of films voor het slapengaan, bij nachtmerries (KidsHealth, NHS).
• Snurken of slaapapneu, waardoor nachtangst volgens de NHS en KidsHealth waarschijnlijker kan worden.

De NHS, het RCH en KidsHealth zeggen dat nachtangst vaak in de familie zit, vooral als familieleden nachtangst hadden of slaapwandelden. De slaap beschermen is de belangrijkste preventie: een vaste bedtijd, eerder naar bed na een overgeslagen dutje, en extra rust tijdens ziekte. Grote veranderingen, zoals rond de leeftijd van 2 jaar, kunnen een reeks onrustige nachten met zich meebrengen; zie de slaapregressie rond twee jaar.

Hoe houd ik mijn kind veilig tijdens nachtangst of slaapwandelen?

Sommige kinderen met nachtangst slaapwandelen ook. De gids van KidsHealth over slaapwandelen zegt dat kinderen meestal binnen een uur of twee na het inslapen slaapwandelen, en dat episodes van enkele seconden tot ongeveer 30 minuten kunnen duren. De AAP zegt dat je een slaapwandelend kind niet probeert wakker te maken, maar het voorzichtig terug naar bed leidt.

Veiligheidsstappen van KidsHealth, de AAP, het RCH en het Sydney Children's Hospitals Network:

• Sluit buitendeuren en ramen af, en overweeg kinderveiligheidssloten.
• Plaats een traphekje boven aan de trap en, als dat nodig is, voor de slaapkamerdeur.
• Haal speelgoed en rommel van de slaapkamervloer.
• Houd het bed zo mogelijk laag, en laat een kind dat slaapwandelt niet in het bovenste bed van een stapelbed slapen.
• Zet scherpe of breekbare spullen uit de buurt van het bed.

Wanneer zoek ik hulp?

Bel nu het lokale alarmnummer bij een van de bovenstaande signalen. De NHS-gids over dringende hulp voor kinderen onder de 5 noemt een aanval, moeite met ademhalen, en een blauwe, grauwe of bleke huid, lippen of tong als redenen om een ambulance te bellen. Het RCH zegt dat nachtangst geen verband heeft met epilepsie, en KidsHealth noemt kwijlen, verstijven of schokken tijdens een episode als redenen om de arts te bellen; wij hanteren het strengere spoedniveau voor alles wat een aanval zou kunnen zijn.

Praat binnenkort met je huisarts of jeugdverpleegkundige als:

• je kind de meeste nachten snurkt, of je pauzes of problemen met ademhalen tijdens de slaap opmerkt; de gids van de AAP over slaapapneu zegt dat je dit meteen aan je arts laat weten, en dat je het lokale alarmnummer belt als de ademhaling langer dan 20 seconden stopt
• episodes heel kort zijn (korter dan een minuut) of vaak in de tweede helft van de nacht voorkomen, wat Cleveland Clinic noemt als redenen om naar een arts te gaan

Praat met je huisarts of jeugdverpleegkundige als:

• nachtangst langer dan 30 minuten duurt, meer dan eens per week voorkomt of de slaap verstoort (KidsHealth), of vaak voorkomt en de slaap van het gezin verstoort (RCH)
• episodes heftig of gevaarlijk zijn, zoals rennen of slaan, of je kind overdag heel slaperig is (RCH, Sydney Children's Hospitals Network)
• nachtmerries meer dan eens per week voorkomen, ervoor zorgen dat je kind niet genoeg slaapt, of samengaan met andere emotionele of gedragsproblemen (KidsHealth)
• je kind vaak nachtmerries heeft, of nachtmerries na een ingrijpende of beangstigende gebeurtenis (NHS)
• nachtmerries na 6 jaar doorgaan, nachtangst na 12 jaar doorgaat, of nachtangst na 5 jaar begint (NHS)
• slaapwandelen heel regelmatig voorkomt, gevaarlijk is of slaperigheid overdag veroorzaakt (KidsHealth)
• je kind overdag erg verdrietig, angstig of gestrest lijkt (KidsHealth)

Een huisarts kan je doorverwijzen naar een kinderarts of slaapspecialist, zoals het RCH opmerkt.

Wat is handig om op te schrijven?

Noteer een paar weken lang hoe laat elke episode begint en hoe lang die duurt, hoe het eruitzag, en het dutje, de bedtijd en eventuele ziekte van die dag. Met de tijden kun je gepland wakker maken uitproberen en kun je je huisarts laten zien of episodes vaker of minder vaak voorkomen. Als het veilig kan, helpt een korte video met je telefoon van een typische episode een arts om te zien wat jij ziet.