Tập ngồi bô: dấu hiệu sẵn sàng, cách bắt đầu và khi bé lỡ đi ra quần

Hầu hết trẻ chập chững bắt đầu tập ngồi bô — còn gọi là tập đi vệ sinh hay học đi vệ sinh — vào khoảng từ 18 tháng đến 3 tuổi. Hướng dẫn tập đi vệ sinh của Pregnancy, Birth and Baby thuộc Chính phủ Úc cho biết hầu hết trẻ chập chững sẵn sàng khi được 2 đến 3 tuổi và một số bé sớm nhất là từ 18 tháng. Việc tập hiệu quả nhất khi bé có dấu hiệu sẵn sàng, không khí trong nhà khá êm ả và bạn đi theo nhịp độ của bé.

Phương pháp cơ bản rất đơn giản: mặc quần lót vào ban ngày, cho bé ngồi bô hoặc bồn cầu trong thời gian ngắn và đều đặn, khen ngợi khi bé cố gắng, và bình tĩnh dọn dẹp sau mỗi lần bé lỡ đi ra quần. Việc giữ khô ban đêm thường đến muộn hơn vài tháng hoặc vài năm. Hướng dẫn này đề cập đến khi nào nên bắt đầu, các dấu hiệu sẵn sàng, kế hoạch từng bước, những lần lỡ đi ra quần và những lúc chững lại, việc giữ khô ban đêm, mối liên hệ với táo bón, và khi nào cần tìm trợ giúp.

Khi nào nên bắt đầu tập ngồi bô?

Không có một độ tuổi đúng duy nhất, và các hướng dẫn có cách tiếp cận hơi khác nhau.

Hướng dẫn của AAP về độ tuổi phù hợp cho biết trẻ thường có dấu hiệu kiểm soát bàng quang và ruột trong khoảng từ 18 đến 24 tháng, và hầu hết trẻ em Hoa Kỳ đã tự chủ được việc đi ngoài và đi tiểu khi 4 tuổi. Better Health Channel của bang Victoria, Úc lưu ý rằng trẻ thường phải được khoảng 2 tuổi mới có thể nhận biết các tín hiệu của cơ thể, và khuyên không nên bắt đầu quá sớm.

Hướng dẫn NHS Best Start in Life có quan điểm do cha mẹ chủ động nhiều hơn: gần như mọi trẻ đều có thể được tập ngồi bô trong khoảng từ 18 tháng đến 2½ tuổi, và điều tốt nhất nên làm là bắt đầu. Dù bạn chọn cách tiếp cận nào, cả ba nguồn đều thống nhất về việc đi theo nhịp độ của bé, khen ngợi sự cố gắng và không bao giờ phạt.

Khi nào nên chờ thêm một chút

AAP gợi ý tạm hoãn trong thời gian có những thay đổi lớn trong gia đình, chẳng hạn như chuyển nhà, có em bé mới hoặc gia đình gặp biến cố. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý chọn một khoảng thời gian êm ả, và chọn mùa hè nếu có thể, vì mặc ít lớp quần áo hơn giúp cởi đồ nhanh hơn.

Những dấu hiệu nào cho thấy bé đã sẵn sàng tập đi vệ sinh?

Pregnancy, Birth and Baby và AAP liệt kê những dấu hiệu tương tự. Bé có thể đã sẵn sàng khi bé:

• biết mình sắp đi tiểu hoặc đi ngoài, hoặc thể hiện điều đó bằng cách rặn è è, đứng khựng lại hoặc ngồi xổm
• báo cho bạn khi tã bị ướt hoặc bẩn, hoặc không thích mặc tã ướt
• giữ khô ít nhất 2 giờ, hoặc thức dậy mà tã vẫn khô sau giấc ngủ ngày
• đi ngoài vào những thời điểm khá cố định trong ngày
• tỏ ra thích thú khi thấy người khác dùng nhà vệ sinh, hoặc đòi mặc quần lót
• có thể tự kéo quần lên xuống và tự đi đến nhà vệ sinh
• có thể làm theo những hướng dẫn đơn giản
• có thể ngồi yên một chỗ trong một lúc — Better Health Channel gợi ý từ 2 đến 5 phút

Bé không cần có đủ mọi dấu hiệu. Nếu chỉ có một vài dấu hiệu và bạn chưa chắc chắn, bạn cứ thử trong một thời gian ngắn và xem bé phản ứng thế nào. NHS lưu ý rằng không phải bé nào cũng báo cho bạn khi bị ướt, vì vậy hãy để ý cả những biểu hiện như bồn chồn, bỗng im lặng hoặc nhăn mặt.

Nên dùng bô hay bệ ngồi bồn cầu?

Cách nào cũng được, và một số gia đình dùng cả hai.

Pregnancy, Birth and Baby cho biết bô có thể là một khởi đầu nhẹ nhàng hơn và có thể mang theo khi bạn ra ngoài. Nếu bạn dùng bồn cầu, hướng dẫn này khuyên dùng một bệ ngồi nhỏ hơn đặt vừa bên trong bệ lớn và một bậc kê để bé có thể dễ dàng trèo lên và đặt chân. Hướng dẫn về táo bón của Royal Children's Hospital Melbourne cũng khuyên dùng ghế kê chân, vì khi bàn chân có chỗ tựa, bé sẽ đi ngoài dễ hơn.

Tập ngồi bô như thế nào? Kế hoạch từng bước

Các bước này kết hợp lời khuyên từ Pregnancy, Birth and Baby, NHS và Better Health Channel.

Trước khi bắt đầu

1. Trò chuyện và làm mẫu. Đọc sách về bô, dạy bé những từ bạn sẽ dùng (chẳng hạn như "tè" và "ị"), và nếu bạn thấy thoải mái, hãy để bé thấy bạn dùng nhà vệ sinh. NHS gợi ý thay tã cho bé trong nhà vệ sinh và cho bé tập ngồi lên bô.
2. Chuẩn bị sẵn sàng. Mua thật nhiều quần lót, chọn quần áo dễ kéo xuống — lưng thun thay vì cúc và khóa kéo — và để các sản phẩm tẩy rửa ngoài tầm với của bé.
3. Chọn ngày bắt đầu. Nếu có thể, hãy ở nhà trong vài ngày đầu.

Những ngày và tuần đầu tiên

4. Chuyển sang mặc quần lót vào ban ngày. NHS cho biết quần lót giúp bé nhận ra khi mình bị ướt. Tạm thời vẫn cho bé mặc tã khi ngủ ngày và vào ban đêm.
5. Cho bé ngồi bô trong thời gian ngắn và đều đặn. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý mỗi lần 2 hoặc 3 phút: 20 đến 30 phút sau bữa ăn, trước và sau giấc ngủ, và khoảng mỗi 2 giờ ở giữa các thời điểm đó. Nếu bé thường đi ngoài vào một giờ nhất định, hãy cho bé ngồi bô vào giờ đó.
6. Để ý các dấu hiệu. Đưa bé đến bô khi bạn thấy bé uốn éo, ngồi xổm hoặc bỗng im lặng. Đừng bắt bé chờ — trẻ chập chững không thể "nhịn" lâu được.
7. Khen khi bé cố gắng, không chỉ khi thành công. Khen bé khi bé ngồi lên bô, dù có đi được hay không. NHS gợi ý dùng nhãn dán hoặc bảng khen thưởng; Better Health Channel gợi ý giảm dần lời khen khi bé đã thành thạo từng bước.
8. Dạy bé giữ vệ sinh. Giúp bé lau chùi (với bé gái, lau từ trước ra sau để giúp phòng ngừa nhiễm trùng), để bé tự xả nước nếu bé không sợ, và rửa tay mỗi lần.
9. Trao quyền dần dần. Khi bé đã quen, hãy hỏi bé có cần đi không thay vì lúc nào cũng dẫn bé đi, và để bé tự làm nhiều hơn.

Bé trai và bé gái

Pregnancy, Birth and Baby gợi ý bé trai nên bắt đầu bằng cách ngồi cho cả đi tiểu và đi ngoài, sau đó chuyển sang đứng khi đi tiểu. Hướng dẫn này lưu ý rằng bé trai thường mất nhiều thời gian hơn bé gái để tự đi vệ sinh được, dù không phải lúc nào cũng vậy.

Ví dụ một ngày — điều chỉnh theo bé của bạn

Đây là một ví dụ giả định được xây dựng từ các gợi ý về thời gian ở trên, không phải một lịch cần làm theo chính xác.

Nếu bé đi nhà trẻ, Pregnancy, Birth and Baby gợi ý cho nhân viên biết những từ và dấu hiệu bé dùng, và chuẩn bị sẵn quần lót và quần áo dự phòng, để nếp sinh hoạt được nhất quán.

Tập ngồi bô mất bao lâu, và khi bé lỡ đi ra quần thì sao?

Thời gian rất khác nhau. Pregnancy, Birth and Baby cho biết việc tập đi vệ sinh diễn ra nhanh với một số trẻ và mất vài tuần với những trẻ khác. Hướng dẫn của AAP về các giai đoạn tập đi vệ sinh lưu ý rằng các kỹ năng phát triển không đồng đều: một bé có thể đi tiểu vào bô khá dễ dàng nhưng cần thêm vài tháng nữa mới đi ngoài vào bô. So sánh bé với các bé khác không giúp ích gì.

Lỡ đi ra quần là một phần bình thường của quá trình học. Hãy giữ bình tĩnh, dọn dẹp nhẹ nhàng và cho qua. Làm lớn chuyện vì sự bừa bộn có thể khiến bé lo lắng, khiến việc tập càng khó hơn. Không bao giờ phạt bé khi bé lỡ đi ra quần.

Nếu bé không tỏ ra hứng thú hoặc chưa có tiến triển sau khoảng 4 tuần, Pregnancy, Birth and Baby cho biết bạn có thể tạm dừng một thời gian và thử lại khi bé lớn hơn một chút. Nhiều gia đình thấy rằng tạm nghỉ giúp mọi người bớt áp lực. Để ứng phó với sự kháng cự và những cảm xúc lớn, xem cơn ăn vạ ở trẻ chập chững.

Thoái lui khi tập ngồi bô

Việc tạm thời quay lại như trước là điều thường gặp. Pregnancy, Birth and Baby cho biết trẻ lại lỡ đi ra quần trong thời gian có thay đổi lớn hoặc khi trẻ không khỏe là điều bình thường. Better Health Channel gợi ý tạm dừng một hoặc hai tuần nếu bé đang căng thẳng.

Nếu bé cứ tiếp tục lỡ đi ra quần sau khi đã tự đi vệ sinh ổn định, đặc biệt là kèm theo đau hoặc sốt, thì nên đưa bé đi khám bác sĩ; xem phần cuối.

Khi nào trẻ giữ khô được vào ban đêm?

Việc giữ khô ban đêm thường đến sau việc giữ khô ban ngày khá lâu, vì não của bé cần phát triển khả năng kiểm soát bàng quang trong lúc ngủ. Pregnancy, Birth and Baby cho biết một số trẻ giữ khô được ban đêm khi 3 tuổi và hầu hết khi 5 tuổi. Hướng dẫn này cũng lưu ý yếu tố gia đình: trẻ thường giữ khô được ban đêm ở độ tuổi tương tự như cha mẹ mình.

Đái dầm ở trẻ nhỏ rất thường gặp. AAP cho biết 40% trẻ em Hoa Kỳ vẫn tiếp tục đái dầm sau khi đã hoàn toàn tự đi vệ sinh được vào ban ngày, và việc này vẫn thường gặp cho đến 5 tuổi. Trang về đái dầm của NHS cho biết nhiều trẻ dưới 5 tuổi đái dầm, và đó không phải là lỗi của trẻ.

Những cách giúp ban đêm dễ dàng hơn:

• Tiếp tục cho bé mặc tã hoặc tã quần vào ban đêm cho đến khi bé thường xuyên thức dậy mà tã vẫn khô.
• Đưa việc đi vệ sinh vào nếp sinh hoạt trước giờ đi ngủ; hướng dẫn về giấc ngủ của trẻ chập chững có nói về các nếp sinh hoạt.
• Cho bé uống nhiều vào ban ngày, và tránh các đồ uống có caffeine như cola và trà.
• Dùng tấm lót chống thấm cho nệm.
• Đừng thường xuyên đánh thức bé dậy đi tiểu — NHS cho biết việc này không giúp ích về lâu dài — và không bao giờ phạt bé khi bé đái dầm.

Pregnancy, Birth and Baby gợi ý đưa trẻ đi khám bác sĩ nếu trẻ vẫn đái dầm khi 7 hoặc 8 tuổi. NHS gợi ý đi khám bác sĩ đa khoa nếu các biện pháp tại nhà không giúp ích, hoặc nếu trẻ bắt đầu đái dầm trở lại sau khi đã giữ khô hơn 6 tháng.

Táo bón ảnh hưởng đến việc tập ngồi bô như thế nào?

Royal Children's Hospital Melbourne cho biết táo bón thường gặp vào khoảng thời gian tập đi vệ sinh. Một lần đi ngoài đau hoặc đáng sợ có thể khiến trẻ nhịn, làm cho lần đi ngoài tiếp theo khó hơn và đau hơn. Các dấu hiệu gồm đau quặn bụng, biếng ăn, bắt chéo chân hoặc ngồi xổm để nhịn, và không chịu ngồi bồn cầu.

NHS cho biết bé nên đi ngoài phân mềm ít nhất hai ngày một lần. Phân cứng, khô hoặc lổn nhổn như viên sỏi, hoặc phải rặn nhiều, có thể là dấu hiệu táo bón, và NHS gợi ý trao đổi với bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em của bạn trước khi ngừng dùng tã nếu bạn nghĩ bé bị táo bón.

Để giúp bé, RCH gợi ý cho bé ngồi thư giãn từ 3 đến 5 phút sau bữa ăn, dùng ghế kê chân, và khen bé khi bé ngồi dù không đi ngoài được. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý cho bé uống nhiều nước và ăn nhiều trái cây, rau củ tươi. Táo bón kéo dài có thể gây són phân, khi phân rỉ ra mà bé không nhận thấy, vì vậy hãy báo cho bác sĩ về bất kỳ lần són phân nào. Hướng dẫn về táo bón có thêm thông tin chi tiết.

Nên theo dõi những gì trong thời gian tập ngồi bô?

Trong một hoặc hai tuần đầu, ghi nhanh thời điểm bé đi tiểu và đi ngoài, khi nào bé lỡ đi ra quần và phân của bé trông như thế nào có thể cho thấy một nếp lặp lại — ví dụ như bé đi ngoài sau bữa sáng vào hầu hết các ngày. Khi đó bạn có thể sắp xếp thời điểm ngồi bô cho phù hợp. Những ghi chép này cũng hữu ích để cho bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em xem nếu tiến triển chững lại hoặc táo bón có vẻ là một vấn đề.

Khi nào nên tìm trợ giúp?

Gọi số điện thoại cấp cứu tại địa phương ngay nếu bé:

• lú lẫn, rất buồn ngủ hoặc khó đánh thức, hoặc khó nói

Đưa bé đi khám bác sĩ trong hôm nay (hoặc gọi đường dây tư vấn sức khỏe tại địa phương) nếu bé:

• bị sốt, đau hoặc nóng rát khi đi tiểu, có máu trong nước tiểu, hoặc có vẻ không khỏe nói chung — những dấu hiệu có thể của nhiễm trùng đường tiết niệu, mà trang về nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) của NHS cho biết cần được khám gấp
• có phân màu trắng, đỏ hoặc đen, mà RCH cho biết cần được bác sĩ kiểm tra

Đặt lịch khám với bác sĩ đa khoa hoặc điều dưỡng sức khỏe trẻ em nếu bé:

• bị đau nhiều khi đi ngoài, chảy máu ở hậu môn, hoặc cứ nhịn đi ngoài
• bị són phân ra quần mà không nhận ra, hoặc tình trạng táo bón không cải thiện khi thay đổi chế độ ăn
• chưa giữ khô được vào ban ngày khi 4 tuổi
• bắt đầu lỡ đi ra quần trở lại sau khi đã tự đi vệ sinh ổn định, và tình trạng này không dịu đi
• thường xuyên đái dầm khi 7 hoặc 8 tuổi, hoặc bắt đầu đái dầm trở lại sau 6 tháng giữ khô ban đêm
• có những khác biệt về phát triển hoặc nhạy cảm giác quan khiến cách tập thông thường trở nên khó khăn — Pregnancy, Birth and Baby cho biết một cách tiếp cận khác có thể phù hợp hơn với bé

Để biết các dấu hiệu bệnh khác ở trẻ nhỏ, xem khi nào cần gọi bác sĩ.