Kế hoạch sinh là một danh sách ngắn những điều bạn mong muốn trong quá trình chuyển dạ, sinh nở và những giờ đầu tiên bên bé. Hướng dẫn của NHS về những nội dung nên có trong kế hoạch sinh gọi đây là cách để nữ hộ sinh, điều dưỡng và bác sĩ biết bạn muốn gì. Hầu hết kế hoạch đề cập nơi bạn muốn sinh, ai sẽ ở cạnh bạn, giảm đau, tư thế, theo dõi tim thai, suy nghĩ của bạn về các can thiệp, giai đoạn ba và kẹp dây rốn, cùng việc chăm sóc đầu tiên cho bé: da kề da, vitamin K, vắc-xin viêm gan B và việc cho bé ăn.
Những kế hoạch tốt nhất được viết cùng nữ hộ sinh, ngắn gọn và không quá cứng nhắc. Chuyển dạ không phải lúc nào cũng diễn ra theo kịch bản, và bạn có thể đổi ý bất cứ lúc nào.
Kế hoạch sinh dùng để làm gì?
Kế hoạch sinh giúp bạn cân nhắc các lựa chọn trước khi chuyển dạ và cho những người chăm sóc bạn biết điều gì quan trọng với bạn. Hướng dẫn về các lựa chọn khi sinh của Pregnancy, Birth and Baby (Úc) cho biết việc xác định mong muốn của mình là cơ hội để tìm hiểu về sinh nở và bàn bạc các lựa chọn với bạn đời và đội ngũ chăm sóc. Trang này cũng cho biết nghiên cứu cho thấy những người chuẩn bị trước mong muốn khi sinh có nhiều khả năng hài lòng hơn với cuộc sinh của mình.
Kế hoạch bằng văn bản đặc biệt hữu ích nếu bạn sẽ không được cùng một nữ hộ sinh hoặc bác sĩ theo dõi suốt quá trình. Trang về các can thiệp trong chuyển dạ của Pregnancy, Birth and Baby cho biết kế hoạch giúp một đội ngũ chưa quen bạn nhanh chóng hiểu mong muốn của bạn.
Bạn không bắt buộc phải viết kế hoạch sinh. Pregnancy, Birth and Baby lưu ý rằng không phải ai cũng viết, và bạn có thể chia sẻ mong muốn bằng cách trò chuyện.
Làm sao để giữ kế hoạch sinh linh hoạt?
- Trao đổi kỹ với nữ hộ sinh hoặc bác sĩ. NHS gợi ý điều này để họ hiểu các lựa chọn của bạn và có thể tư vấn cho bạn. Một số lựa chọn phụ thuộc vào nơi bạn sinh và tình trạng sức khỏe của bạn.
- Viết mong muốn, không phải quy tắc. Những cụm như “Tôi mong muốn…” và “Nếu có thể…” chừa chỗ cho những gì diễn ra vào ngày sinh.
- Chuẩn bị cho cả những điều ngoài dự kiến. Thêm vài dòng về điều bạn muốn nếu phải khởi phát chuyển dạ, nếu bạn cần sinh có hỗ trợ dụng cụ hoặc sinh mổ, hoặc nếu bé cần chăm sóc đặc biệt.
- Viết ngắn gọn và rõ ràng. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý một danh sách đơn giản những điều quan trọng nhất, một bản điện tử, một bản dự phòng, và đề nghị nhân viên y tế phụ trách đưa kế hoạch vào hồ sơ của bạn. Hãy để một bản trong túi đồ đi sinh.
- Bạn có thể đổi ý. Pregnancy, Birth and Baby cho biết bạn vẫn có quyền thay đổi kế hoạch trong lúc chuyển dạ, ngay cả khi bé sắp chào đời.
NHS cho biết việc sinh nở không phải lúc nào cũng diễn ra theo kế hoạch và mọi thứ có thể phải thay đổi vào phút chót. Nếu đội ngũ chăm sóc đề xuất điều gì khác, Pregnancy, Birth and Baby cho biết trong hầu hết trường hợp bạn là người quyết định có tiến hành hay không. Hãy hỏi điều gì đang diễn ra, vì sao, và liệu có thời gian để bàn bạc không.
Kế hoạch sinh không thay đổi thời điểm cần gọi trợ giúp. Xem dấu hiệu chuyển dạ để biết khi nào cần gọi cho khoa sản.
Kế hoạch sinh nên có những gì?
Hãy dùng phần này làm mẫu. Bạn không cần điền mọi dòng, và “Tôi chưa chắc, xin hãy giải thích giúp tôi” là một câu trả lời hoàn toàn ổn.
| Mục | Điều cần quyết định | Ví dụ cách viết |
|---|---|---|
| Nơi sinh | Bệnh viện, trung tâm sinh hoặc tại nhà | “Phòng sinh tại bệnh viện, có bể sinh nếu còn trống” |
| Người đồng hành khi sinh | Ai ở cùng bạn, kể cả khi sinh mổ | “Bạn đời và chị/em gái tôi; bạn đời tôi sẽ ở lại nếu phải sinh mổ” |
| Sinh viên | Học viên có được có mặt hay không | “Hoan nghênh sinh viên; xin hỏi tôi trước” |
| Giảm đau | Bạn muốn thử gì, và khi nào được đề nghị thêm | “Thử nước và khí gây cười trước; hãy cho tôi biết về gây tê ngoài màng cứng nếu tôi hỏi” |
| Tư thế và nước | Đi lại, tư thế sinh, chuyển dạ hoặc sinh trong nước | “Tôi muốn giữ tư thế thẳng đứng và đi lại được” |
| Theo dõi tim thai | Nghe tim thai ngắt quãng hoặc theo dõi liên tục | “Nghe tim thai ngắt quãng nếu mọi thứ ổn” |
| Can thiệp | Khởi phát chuyển dạ, sinh có hỗ trợ dụng cụ, rạch tầng sinh môn, sinh mổ | “Xin giải thích các lựa chọn và cho tôi thời gian quyết định” |
| Giai đoạn ba | Xử trí tích cực hoặc sinh lý; giữ lại nhau thai | “Xử trí tích cực giai đoạn ba” |
| Dây rốn | Khi nào kẹp, và ai cắt | “Chờ rồi mới kẹp dây rốn; bạn đời tôi muốn cắt dây rốn” |
| Sau khi sinh | Da kề da, cữ ăn đầu tiên, các kiểm tra | “Đặt bé lên ngực tôi ngay, cân bé sau cữ ăn đầu tiên” |
| Chăm sóc bé | Vitamin K, vắc-xin viêm gan B | “Đồng ý tiêm vitamin K” |
| Cho bé ăn | Bú mẹ, sữa công thức hoặc kết hợp | “Cho bú mẹ; xin hỗ trợ cữ ăn đầu tiên” |
| Nhu cầu cá nhân | Ngôn ngữ, văn hóa, tín ngưỡng, khuyết tật, sang chấn trước đây | “Tôi muốn được bác sĩ nữ khám nếu có thể” |
Danh sách kiểm tra của NHS và danh sách của Pregnancy, Birth and Baby bao gồm hầu hết các mục này. Các phần dưới đây giải thích các lựa chọn đằng sau từng dòng.
Tôi có những lựa chọn nào về nơi sinh, người đồng hành khi sinh và giảm đau?
Nơi sinh. NHS liệt kê sinh tại nhà, tại đơn vị hộ sinh hoặc tại bệnh viện, còn Pregnancy, Birth and Baby liệt kê bệnh viện, trung tâm sinh hoặc tại nhà. Những lựa chọn có sẵn phụ thuộc vào nơi bạn sống và sức khỏe của bạn, vì vậy hãy hỏi nữ hộ sinh.
Người đồng hành khi sinh. Hãy nghĩ xem bạn muốn ai ở cạnh, và bạn muốn họ làm gì. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý thống nhất trước cách người hỗ trợ sẽ giúp bạn, kể cả khi nào họ nói chuyện với nhân viên y tế thay bạn. Danh sách kiểm tra của NHS hỏi liệu bạn có muốn có người ở cạnh khi sinh bằng kẹp forceps hoặc giác hút, hoặc khi sinh mổ không.
Giảm đau. Hướng dẫn của NHS về giảm đau khi chuyển dạ mô tả các lựa chọn sau:
| Lựa chọn | NHS nói gì |
|---|---|
| Hít thở, vận động, xoa bóp | Tư thế của bạn có thể tạo ra khác biệt |
| Nước (bồn tắm hoặc bể sinh) | Có thể giúp bạn thư giãn và khiến cơn co có vẻ đỡ đau hơn |
| Máy TENS | Chưa được chứng minh là có tác dụng trong giai đoạn chuyển dạ tích cực |
| Khí gây cười (gas and air) | Không làm hết đau hoàn toàn nhưng có thể giảm đau |
| Tiêm pethidine hoặc diamorphine | Không được khuyến nghị khi gần đến giai đoạn rặn |
| Truyền remifentanil do bạn tự điều khiển | Có thể khiến bạn thấy hụt hơi hoặc cần thở oxy |
| Gây tê ngoài màng cứng | Giảm đau hoàn toàn trong hầu hết trường hợp, nhưng có thể kéo dài giai đoạn rặn và cần theo dõi liên tục |
Hướng dẫn của NICE về chăm sóc trong chuyển dạ ở Anh bổ sung tiêm nước vô trùng như một lựa chọn cho đau lưng khi chuyển dạ. Lời khuyên của NHS là hãy viết ra mong muốn nhưng giữ tâm thế cởi mở, vì mong muốn của bạn có thể thay đổi.
Tôi có thể đề nghị gì về tư thế, nước và theo dõi tim thai?
Tư thế. NICE cho biết nên khuyến khích và giúp phụ nữ vận động và dùng bất kỳ tư thế nào thấy thoải mái nhất trong suốt quá trình chuyển dạ, trừ nằm ngửa thẳng. Với giai đoạn rặn khi không gây tê ngoài màng cứng, NICE cho biết tư thế thẳng đứng và đi lại có thể giúp ích. Khi có gây tê ngoài màng cứng, NICE cho biết nằm nghiêng có thể làm tăng khả năng sinh thường qua ngả âm đạo mà không cần hỗ trợ.
Nước. NICE cho biết nên tạo cơ hội để chuyển dạ trong nước nhằm giảm đau, và cân nhắc sinh trong nước. NICE cho biết sinh trong nước có thể liên quan đến nguy cơ chảy máu nhiều và nguy cơ bé phải nhập khoa sơ sinh thấp hơn, cùng nguy cơ dây rốn bị đứt trước khi được kẹp cao hơn, và bằng chứng về việc nguy cơ tử vong của em bé có khác biệt hay không vẫn chưa đủ để kết luận.
Theo dõi tim thai. Hướng dẫn của NICE về theo dõi thai nhi trong chuyển dạ cho biết nếu bạn có nguy cơ biến chứng thấp, nhịp tim của bé nên được kiểm tra bằng cách nghe ngắt quãng, với máy doppler cầm tay hoặc ống nghe Pinard, ít nhất mỗi 15 phút khi đã vào giai đoạn chuyển dạ tích cực và mỗi 5 phút trong giai đoạn rặn. Theo dõi liên tục (CTG) được đề nghị nếu có yếu tố nguy cơ hoặc có điều đáng lo ngại. NICE lưu ý cách này có thể hạn chế mức độ bạn vận động được và việc bạn có thể dùng nước hay không. Một số cơ sở có máy theo dõi không dây, nên bạn có thể hỏi thêm.
Tôi nên viết gì về khởi phát chuyển dạ, sinh có hỗ trợ dụng cụ và sinh mổ?
Pregnancy, Birth and Baby cho biết các can thiệp có thể giúp giữ an toàn cho bạn và bé, và liệt kê những lý do chúng có thể được khuyến nghị, chẳng hạn như một bệnh lý, vỡ ối mà chưa chuyển dạ, chuyển dạ tiến triển rất chậm hoặc dấu hiệu bé đang gặp khó khăn. Những dòng hữu ích cho kế hoạch của bạn:
- Khởi phát chuyển dạ. Pregnancy, Birth and Baby mô tả thuốc đặt vào âm đạo để chuẩn bị cho cơ thể, truyền dịch để bắt đầu cơn co, và bấm ối, và cho biết thường kết hợp nhiều cách. Bạn có thể ghi rằng bạn muốn được giải thích từng bước và có thời gian để đặt câu hỏi.
- Sinh có hỗ trợ dụng cụ. Nghĩa là dùng kẹp forceps hoặc giác hút (ventouse). Pregnancy, Birth and Baby cho biết bạn có quyền quyết định cuối cùng về phương pháp được dùng, và đôi khi rạch tầng sinh môn (một vết cắt để mở rộng cửa âm đạo) được khuyến nghị.
- Sinh mổ. Có thể được lên lịch trước hoặc diễn ra trong lúc chuyển dạ. Hãy ghi lại bạn muốn ai ở cùng bạn trong phòng mổ, và rằng bạn muốn được da kề da càng sớm càng tốt. NICE cho biết nếu bạn chưa đủ khỏe, người đồng hành có thể ôm bé da kề da thay bạn.
Điều gì diễn ra trong giai đoạn ba, và khi nào nên kẹp dây rốn?
Giai đoạn ba là khoảng thời gian từ khi bé chào đời cho đến khi nhau thai ra ngoài. NICE và trang về giai đoạn ba của Pregnancy, Birth and Baby mô tả hai cách xử trí:
| Tích cực | Sinh lý | |
|---|---|---|
| Thuốc | Tiêm (oxytocin) để giúp tử cung co lại | Không dùng thường quy |
| Dây rốn | Kẹp, sau đó kéo nhẹ dây rốn khi nhau thai đã bong | Để nguyên cho đến khi ngừng đập hoặc nhau thai đã ra ngoài |
| Thời gian thường gặp | Tối đa khoảng 30 phút | Tối đa khoảng một giờ |
NICE cho biết xử trí tích cực giúp giảm nguy cơ chảy máu nhiều sau sinh và nguy cơ cần truyền máu, kèm theo nhiều tác dụng phụ hơn như buồn nôn và nôn. Nếu bạn chọn xử trí sinh lý giai đoạn ba, NICE cho biết đội ngũ chăm sóc nên trao đổi với bạn về mức độ nguy cơ và ủng hộ lựa chọn của bạn. Pregnancy, Birth and Baby cho biết xử trí tích cực có nhiều khả năng được khuyến nghị hơn nếu bạn có nguy cơ chảy máu nhiều cao hơn, chẳng hạn sau một cuộc chuyển dạ kéo dài hoặc được khởi phát.
Kẹp dây rốn. Chờ một chút trước khi kẹp giúp nhiều máu hơn truyền từ nhau thai sang bé.
- WHO: WHO khuyến nghị kẹp không sớm hơn 1 phút sau sinh, và cho biết điều này có thể cải thiện lượng sắt của bé trong tối đa 6 tháng.
- Anh: NICE cho biết không kẹp sớm hơn 1 phút trừ khi có lo ngại về dây rốn hoặc nhịp tim của bé. Với xử trí tích cực giai đoạn ba, NICE cho biết nên kẹp trước 5 phút, và hỗ trợ bạn nếu bạn yêu cầu kẹp muộn hơn.
- Úc: Pregnancy, Birth and Baby cho biết việc kẹp thường diễn ra sau khi dây rốn ngừng đập, thường khoảng một phút sau sinh, và có thể cần cắt ngay nếu bạn hoặc bé không khỏe.
- Mỹ: ACOG khuyến nghị chờ ít nhất 30 đến 60 giây với trẻ đủ tháng và trẻ sinh non khỏe mạnh lúc sinh. ACOG lưu ý có sự gia tăng nhỏ về vàng da cần chiếu đèn.
Hãy báo trước cho nữ hộ sinh nếu bạn đời muốn cắt dây rốn, hoặc nếu bạn dự định lưu trữ hoặc hiến máu cuống rốn. Pregnancy, Birth and Baby cũng lưu ý rằng các gia đình có những phong tục văn hóa khác nhau liên quan đến nhau thai, chẳng hạn như chôn nhau, và lựa chọn của bạn cần được tôn trọng.
Còn da kề da, vitamin K và vắc-xin viêm gan B thì sao?
Da kề da. NICE khuyến khích da kề da càng sớm càng tốt sau sinh, với bé được lau khô và đắp chăn ấm, và cho biết các kiểm tra thường quy như cân bé không nên tách bạn và bé trong giờ đầu tiên, trừ khi bạn yêu cầu hoặc bé cần được chăm sóc. Xem chuẩn bị cho bé bú mẹ để biết nên ghi gì về giờ đầu tiên và cữ ăn đầu tiên.
Vitamin K. Trẻ sinh ra có rất ít vitamin K, chất giúp máu đông. Pregnancy, Birth and Baby của Úc cho biết hướng dẫn của Úc khuyến nghị một mũi tiêm ngay sau sinh. Nhỏ giọt qua đường uống là một lựa chọn cho một số trẻ, nhưng cần 3 liều: lúc sinh, lúc 3 đến 5 ngày tuổi, và lúc 4 tuần tuổi nếu bé bú mẹ hoàn toàn. NICE cũng cho biết tiêm là hiệu quả nhất, và các liều uống có thể cần tiếp tục sau khi bạn về nhà. CDC cho biết trẻ không được tiêm có nguy cơ bị xuất huyết muộn do thiếu vitamin K cao gấp 81 lần, tình trạng có thể gây chảy máu vào não, và mũi tiêm có thể chờ đến 6 giờ để bạn gắn kết với bé trước.
Vắc-xin viêm gan B. Khuyến nghị khác nhau theo từng quốc gia:
| Quốc gia | Vắc-xin viêm gan B lúc sinh |
|---|---|
| Úc | Mọi trẻ, trong vòng 7 ngày, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ |
| Anh | Chỉ trẻ có mẹ bị viêm gan B, trong vòng 24 giờ (sau đó lúc 4 tuần) |
| Mỹ (AAP) | Mọi trẻ, trong vòng 24 giờ |
| Mỹ (CDC) | Quyết định chung với nhân viên y tế nếu xét nghiệm của mẹ âm tính; trong vòng 12 giờ nếu mẹ dương tính hoặc chưa rõ tình trạng |
Thời điểm ở Úc lấy từ lịch tiêm chủng của NSW Health, và ở Anh lấy từ trang vắc-xin viêm gan B của NHS, trang này cho biết mọi trẻ ở Anh đều được bảo vệ khỏi viêm gan B qua vắc-xin 6 trong 1 từ 8 tuần tuổi. AAP vẫn khuyến nghị mạnh mẽ một liều lúc sinh cho mọi trẻ. Bản tóm tắt tháng 12 năm 2025 của CDC đã chuyển sang quyết định theo từng trường hợp khi xét nghiệm của mẹ âm tính, và gợi ý rằng nếu trì hoãn thì loạt tiêm nên bắt đầu không sớm hơn 2 tháng tuổi. CDC cho biết trẻ có mẹ xét nghiệm dương tính hoặc chưa rõ tình trạng vẫn nên được tiêm vắc-xin trong vòng 12 giờ, cùng với globulin miễn dịch. Xem tiêm chủng để biết lịch đầy đủ.
Làm sao để đưa việc cho bé ăn và nhu cầu cá nhân vào kế hoạch sinh?
Cho bé ăn. Danh sách kiểm tra của NHS hỏi bạn muốn cho bé ăn như thế nào. Nếu bạn định cho bé bú mẹ, hãy đề nghị được hỗ trợ cữ ăn đầu tiên và cách vắt sữa bằng tay. Nếu bạn định cho bé dùng sữa công thức, hãy hỏi xem có cần mang theo bình sữa và sữa công thức không. Chuẩn bị cho bé bú mẹ có những điều nên đề nghị.
Ngôn ngữ và văn hóa. Pregnancy, Birth and Baby gợi ý liệt kê những yếu tố văn hóa quan trọng với bạn. Một tờ thông tin của Goulburn Valley Health ở Úc nhắc phụ nữ rằng họ có thể yêu cầu phiên dịch viên, và sẽ thuận tiện hơn nếu sắp xếp trước khi chuyển dạ. Bạn cũng có thể ghi lại tín ngưỡng hoặc nhu cầu ăn uống, mong muốn về giới tính của người chăm sóc, và các phong tục sau sinh.
Sang chấn trước đây hoặc nỗi sợ sinh nở. Một lần sinh khó khăn trước đây, một trải nghiệm y tế gây sang chấn, bị tấn công tình dục hoặc bị bạo hành thời thơ ấu đều có thể khiến việc sinh nở trở nên đáng sợ. Một tờ thông tin của United Lincolnshire Hospitals NHS Trust về nỗi sợ sinh nở gợi ý trò chuyện với nữ hộ sinh hoặc bác sĩ sản khoa, người có thể giới thiệu bạn đến nơi hỗ trợ chuyên sâu, và cùng họ viết một kế hoạch sinh chi tiết. Bạn không cần nêu chi tiết trong kế hoạch bằng văn bản. Một dòng như “Xin hãy giải thích trước mọi lần thăm khám và hỏi ý kiến tôi” sẽ cho nhân viên y tế biết điều gì giúp ích cho bạn.
Khuyết tật hoặc nhu cầu sức khỏe. Hãy ghi lại bất cứ điều gì ảnh hưởng đến cách bạn di chuyển, giao tiếp hoặc tiếp nhận thông tin. NICE cho biết những người gặp khó khăn khi vận động nên được đánh giá nhu cầu và được điều chỉnh phù hợp để họ có thể dùng nước khi chuyển dạ nếu muốn.
Nếu bạn cảm thấy rất lo âu hoặc chán nản trong thai kỳ, hãy nói với nữ hộ sinh hoặc bác sĩ đa khoa (GP). Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi đường dây hỗ trợ khủng hoảng tại địa phương hoặc số điện thoại cấp cứu tại địa phương ngay.
