Odruch wymiotny a zadławienie u niemowląt: objawy, pierwsza pomoc i bezpieczne jedzenie

Odruch wymiotny i zadławienie przez sekundę czy dwie mogą wyglądać podobnie, ale to dwie różne rzeczy. Odruch wymiotny jest głośny: dziecko ma odruchy wymiotne, kaszle lub prycha, może się zaczerwienić i wypchnąć jedzenie do przodu albo je zwrócić, a przy tym cały czas oddycha. Zadławienie jest zwykle ciche: drogi oddechowe są zablokowane, kaszel jest bezgłośny lub słaby, a dziecko nie może płakać ani normalnie oddychać. Przy odruchu wymiotnym wystarczy, że będziesz blisko i zachowasz spokój; zadławienie wymaga pierwszej pomocy i natychmiastowego telefonu pod lokalny numer alarmowy.

Z tego poradnika dowiesz się, jak je odróżnić, jakie są kroki pierwszej pomocy u niemowlęcia poniżej 1. roku życia, co robić, jeśli dziecko przestanie reagować, oraz jak przygotowywać jedzenie i organizować posiłki, aby zmniejszyć ryzyko. Poradnik nie zastąpi praktycznego kursu pierwszej pomocy u niemowląt.

Czym różni się odruch wymiotny od zadławienia?

Poradnik NHS o zadławieniu i odruchu wymiotnym przy jedzeniu ujmuje to prosto: odruch wymiotny jest głośny, a zadławienie ciche. Karta informacyjna St John Ambulance Australia o zadławieniu dodaje, że dławiące się dziecko może wydawać świszczący dźwięk lub dźwięk przypominający „pianie” albo nie wydawać żadnego dźwięku.

Na skórze brązowej lub czarnej trudniej dostrzec zaczerwienienie i zasinienie. NHS radzi sprawdzić, czy dziąsła, wewnętrzna strona warg i paznokcie nie mają niebieskawego odcienia.

Najprzydatniejsze jest jedno pytanie: czy kaszel działa? Kroki pierwszej pomocy NHS przy zadławieniu dziecka opisują skuteczny kaszel jako głośny; jeśli dziecko kaszle w ten sposób, zachęcaj je do kaszlu i zostań przy nim. Bezgłośny kaszel albo dziecko, które nie może nabrać powietrza, wymaga pierwszej pomocy.

Dlaczego dzieci mają odruch wymiotny, gdy zaczynają jeść pokarmy stałe?

Odruch wymiotny jest czymś normalnym. NHS wyjaśnia, że dzieci uczą się żuć i połykać, sprawdzają, ile jedzenia mogą przyjąć naraz, i stopniowo przyzwyczajają się do nowych konsystencji i twardszych pokarmów. Objawy to m.in. łzawiące oczy, wysuwanie języka do przodu, odruchy wymiotne, a czasem wymioty.

Odruch wymiotny pojawia się zwykle wtedy, gdy konsystencja jest nowa albo kęs jest większy, niż dziecko na razie potrafi sobie z nim poradzić. Może wyglądać dramatycznie, ale dziecko wciąż oddycha. Wiele rodzin przekonuje się, że pomaga zachowanie neutralnego wyrazu twarzy, siedzenie obok dziecka i pozwolenie mu, by samo sobie z tym poradziło.

Powstrzymaj się przed wygarnianiem jedzenia z buzi. NHS ostrzega, że wkładanie palców na ślepo może wepchnąć jedzenie głębiej. Wyjmuj coś tylko wtedy, gdy wyraźnie to widzisz i łatwo możesz to chwycić. O tym, jak stopniowo wprowadzać kolejne konsystencje, przeczytasz w poradniku stopniowa zmiana konsystencji pokarmów.

Co robić, gdy dziecko się dławi?

Poniższe kroki dotyczą niemowląt poniżej 1. roku życia i są streszczeniem zaleceń St John Ambulance Australia, Better Health Channel rządu stanu Wiktoria w Australii oraz NHS.

1. Sprawdź kaszel. Jeśli dziecko głośno kaszle, zachęcaj je do kaszlu i zostań przy nim. Jeśli kaszel jest bezgłośny, dziecko nie może płakać albo nie może nabrać powietrza, od razu przejdź dalej.
2. Wezwij pomoc. Wołaj o pomoc i zadzwoń pod lokalny numer alarmowy. Zalecenia australijskie mówią, by zadzwonić natychmiast i się nie rozłączać. Według kolejności NHS należy zacząć od uderzeń w plecy i zadzwonić, jeśli po uderzeniach w plecy i uciśnięciach klatki piersiowej niedrożność nie ustąpiła. Jeśli ktoś jest z Tobą, niech dzwoni, gdy Ty zaczynasz działać.
3. Wykonaj do 5 uderzeń w plecy. Wyjmij dziecko z krzesełka do karmienia. Połóż je twarzą w dół wzdłuż przedramienia lub uda, z głową niżej niż reszta ciała, podtrzymując jego głowę dłonią. Nasadą drugiej dłoni wykonaj do 5 energicznych uderzeń między łopatkami, sprawdzając efekt po każdym z nich.
4. Wykonaj do 5 uciśnięć klatki piersiowej. Jeśli to nie pomogło, obróć dziecko na plecy, na twardej powierzchni lub wzdłuż ud, z głową niżej. Połóż 2 palce na dolnej połowie mostka, tuż poniżej linii sutków, i wykonaj do 5 energicznych uciśnięć klatki piersiowej, sprawdzając efekt po każdym z nich.
5. Powtarzaj. Na zmianę wykonuj 5 uderzeń w plecy i 5 uciśnięć klatki piersiowej, aż niedrożność ustąpi lub przyjedzie pomoc. Nie zostawiaj dziecka samego.

Nie stosuj u niemowlęcia uciśnięć nadbrzusza (rękoczynu Heimlicha). Royal Children's Hospital Melbourne w Australii ostrzega, że może to poważnie uszkodzić narządy wewnętrzne.

Co robić, jeśli dziecko przestanie reagować?

Jeśli dziecko przestanie reagować (jest wiotkie, bezwładne lub nie reaguje na Ciebie), wszystkie trzy źródła zalecają przejście do RKO. Poradnik NHS o resuscytacji dziecka wyjaśnia, że RKO zaczyna się od sprawdzenia oddechu: dziecko, które nie reaguje i nie oddycha prawidłowo, wymaga natychmiastowej RKO. Zgodnie z krokami NHS dotyczącymi zadławienia i resuscytacji:

1. Połóż dziecko na twardej, płaskiej powierzchni i wołaj o pomoc.
2. Upewnij się, że wezwano pomoc pod numerem lokalny numer alarmowy; włącz w telefonie tryb głośnomówiący, żeby mieć wolne ręce.
3. Otwórz dziecku usta i wyjmij ciało obce tylko wtedy, gdy jest wyraźnie widoczne i łatwo je chwycić.
4. Patrz, słuchaj i wyczuwaj, czy dziecko oddycha prawidłowo, nie dłużej niż 10 sekund. Łapanie powietrza nie jest prawidłowym oddechem.
5. Jeśli dziecko nie oddycha prawidłowo, zacznij RKO i postępuj zgodnie z instrukcjami dyspozytora numeru alarmowego aż do przyjazdu pomocy.
6. Jeśli dziecko oddycha prawidłowo, ułóż je na boku z głową lekko odchyloną do tyłu, aby drogi oddechowe pozostały drożne. Zostań przy nim, stale sprawdzaj oddech i zacznij RKO, jeśli oddech przestanie być prawidłowy.

Po usunięciu ciała obcego

NHS zaleca zgłoszenie się po pomoc medyczną nawet wtedy, gdy ciało obce wypadło po uciśnięciach klatki piersiowej, bo jego część może nadal pozostawać w środku albo dziecko mogło doznać urazu.

Które pokarmy grożą zadławieniem i jak je przygotować?

Liczy się kształt, wielkość i konsystencja. Lista produktów grożących zadławieniem opracowana przez CDC obejmuje twarde surowe owoce i warzywa, niepokrojone winogrona i pomidorki koktajlowe, całe lub posiekane orzechy i nasiona, grudki lub łyżki masła orzechowego, popcorn, parówki i kiełbaski, duże kawałki sera, kości w mięsie i ości w rybach oraz twarde lub ciągnące się cukierki.

Wskazówki dotyczące przygotowania pochodzą z Royal Children's Hospital Melbourne w Australii, który również zaleca, by nigdy nie podawać całych orzechów dzieciom poniżej 5 lat. Porady AAP dotyczące zapobiegania zadławieniom sugerują, by produkty wysokiego ryzyka trzymać z dala od dzieci co najmniej do ukończenia 4 lat, w zależności od rozwoju. W przypadku pokarmów, które dziecko gryzie, sugerują kawałki nie większe niż pół cala (ok. 1 cm). Kiełbaski i inne pokarmy w kształcie walca poradnik CDC o wprowadzaniu pokarmów stałych zaleca kroić w krótkie, cienkie paski zamiast w okrągłe plasterki.

Skąd tak długi czas? Better Health Channel zauważa, że zęby trzonowe pojawiają się zwykle między 12. a 18. miesiącem życia, a pełna umiejętność żucia rozwija się jeszcze przez mniej więcej dwa lata. Pełną listę produktów, których należy unikać w pierwszym roku (miód, sól i inne, niezwiązane z zadławieniem), znajdziesz w poradniku produkty, których należy unikać.

Jak zorganizować posiłki, aby zmniejszyć ryzyko zadławienia?

Zalecenia CDC i AAP to krótki zestaw nawyków na każdy posiłek i każdą przekąskę:

• Posadź dziecko prosto w krzesełku do karmienia lub na innym bezpiecznym siedzisku; nigdy nie pozwalaj mu jeść na leżąco, podczas raczkowania ani chodzenia.
• Obserwuj je przez cały czas jedzenia, będąc na tyle blisko, by móc do niego sięgnąć.
• Nie pozwalaj mu jeść w samochodzie ani w wózku, gdzie nie możesz go szybko zobaczyć ani do niego sięgnąć.
• Dbaj o spokojną atmosferę przy posiłkach, bez pośpiechu i z mniejszą liczbą rozpraszaczy.
• Nie karm dziecka, gdy się śmieje lub płacze (Better Health Channel), i nigdy nie zmuszaj go do jedzenia, bo według Royal Children's Hospital Melbourne może to spowodować zadławienie.
• Pozwól dziecku nadawać tempo i podawaj porcje, z którymi sobie poradzi.

Te same zasady obowiązują niezależnie od tego, czy karmisz łyżeczką, podajesz jedzenie do rączki, czy łączysz oba sposoby. Poradnik o BLW i papkach porównuje oba podejścia.

Czy warto zrobić kurs pierwszej pomocy u niemowląt?

Tak, najlepiej zanim dziecko zacznie jeść pokarmy stałe. Better Health Channel podaje, że wszyscy rodzice powinni ukończyć kurs pierwszej pomocy pediatrycznej, Royal Children's Hospital Melbourne zaleca taki kurs każdemu, kto opiekuje się dziećmi, a AAP sugeruje certyfikowany kurs RKO i pierwszej pomocy. Strona NHS o zadławieniu i odruchu wymiotnym również kieruje rodziców na kursy pierwszej pomocy.

Pisemny poradnik może przypomnieć kolejność kroków; na kursie przećwiczysz ułożenie dziecka na fantomie, czego znacznie trudniej nauczyć się z opisu. Skorzystają na nim także partnerzy, dziadkowie i stali opiekunowie.

Co warto zapisać po posiłku, który Cię przestraszył?

Krótka notatka może się przydać, jeśli odruch wymiotny wydaje się częsty albo chcesz omówić sytuację z kimś z personelu medycznego. Zapisz, jaki to był pokarm, jak był przygotowany (rozgnieciony, starty, pokrojony na ćwiartki), co się stało i jak szybko dziecko doszło do siebie. Powtarzające się sytuacje, np. odruch wymiotny głównie przy jednej konsystencji, łatwiej zauważyć w zapiskach z całego tygodnia niż z pamięci.

Kiedy szukać pomocy po odruchu wymiotnym lub zadławieniu?

Zadzwoń natychmiast pod lokalny numer alarmowy, jeśli Twoje dziecko:

• nie może oddychać, kaszleć ani płakać albo kaszel jest bezgłośny
• sinieje lub szarzeje wokół ust lub na twarzy
• staje się wiotkie, bezwładne lub przestaje reagować (zacznij RKO, jeśli nie oddycha prawidłowo)
• ma trudności z oddychaniem po epizodzie zadławienia

Jeszcze dziś zgłoś się do lekarza, jeśli:

• trzeba było wykonać uderzenia w plecy lub uciśnięcia klatki piersiowej, nawet jeśli ciało obce wypadło, a dziecko wydaje się czuć dobrze
• podejrzewasz, że kawałek jedzenia mógł gdzieś utknąć

Porozmawiaj z lekarzem rodzinnym lub pielęgniarką środowiskową, jeśli:

• dziecko ma odruch wymiotny lub wymiotuje przy większości posiłków od tygodni albo posiłki są dla niego stresujące
• przechodzenie na nowe konsystencje wydaje się dla dziecka bardzo trudne

Inne pilne objawy opisuje poradnik kiedy dzwonić do lekarza.